Bizantijska arhitektura

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
SaintPierre1.JPG
Ovaj članak je dio
serije o  
historiji arhitekture
Neolitska arhitektura
Stara egipatska arhitektura
Sumerianska arhitektura
Klasična arhitektura
Stara grčka arhitektura
Rimska arhitektura
Bizantijska arhitektura
Srednjovijekovna arhitektura
Romanska arhitektura
Gotička arhitektura
Renesansna arhitektura
Barokna arhitektura
Neoklasična arhitektura
Neogotička arhitektura
Moderna arhitektura
Postmoderna arhitektura
Članci u kategoriji o arhitekturi

Bizantijska arhitektura predstavlja arhitekturu Bizantijskog carstva, koje je poznato i kao kasno Rimsko carstvo ili Istočno rimsko carstvo. Ovaj naziv koriste moderni historičari prilikom označavanja srednjovijekovnog Rimskog carstva, koje se razvilo kao prepoznatljivi kulturni i umjetnički entitet sa središtem u Konstantinopolju novom središtu carstva nakon Rima. Kao i kod bizantijske umjetnosti, rana bizantijska arhitektura je bila samo nastavak tradicije rimske arhitekture, pa zbog toga historičari umjetnosti nisu bili u stanju uspostaviti oštru liniju njihovog arhitektonskog stilskog razdvajanja. Tokom više od 11 vijekova postojanja, Bizantijsko carstvo (koje je objedinjavalo bogatu grčko-rimsku tradiciju) je imalo ogroman utjecaj na evropsku i bliskoistočnu arhitekturu, te je na taj način bilo glavna osnova za kasniji razvoj renesansne i osmanlijske arhitektonske tradicije. Ovo doba arhitekture može se grubo podijeliti u tri faze: rana, srednja i kasna (komnenska i paleološka) epoha.

Rana bizantijska arhitektura[uredi | uredi izvor]

Rimska arhitektura[uredi | uredi izvor]

Bizantija kao istočna polovina Rimskog carstva u svom ranom periodu, nastavila je sa rimskom tradicijom u arhitekturi kao i u drugim aspektima kulture. Urbana područja karakterisala su: snažni dokazi o urbanističkom planiranju, veliki otvoreni prostori za komercijalnu i javnu upotrebu, široke ulice - od kojih je većina bila popločana, a važnost su dobili portici i korištenje javnih spomenika kao što su statue važnih ličnosti i monumentalni lukovi i gradske kapije. Glavne javne usluge koje pružaju hipodrom, amfiteatar i javna kupatila su i dalje prisutne. Neke zgrade iz rimske epohe ispale su iz upotrebe, posebno gimnaziji i stadioni za atletiku, te na kraju pozorište gdje su nastupali nepristojni pantomimičari što je izazivalo neodobravanje crkve.

Kako su ove zgrade, a pogotovo paganski hramovi, propale, njihovi materijali su bili ponovo korišteni. To je dovelo do izgradnje novih građevina s eklektičnom mješavinom stupova i kapitela unutar iste strukture, koja je na kraju postala odlika bizantijskih građevina, dok je stroga uniformnost klasičnih građevina bila napuštena. Rimske vile sa privatnim unutrašnjim dvorištima i dalje su bile rezervisane samo za bogate, dok su siromašniji članovi društva živjeli u običnim višespratnim zgradama (insulae) gdje su prizemni spratovi često korišteni kao trgovine i konobe. Većina stanovništva imala je koristi od pristupa tekućoj vodi, fontanama i sistemima odvodnje, zahvaljujući dobro planiranom sistemu cijevi, akvadukta i cisterni.[1]

Rana hrišċanska arhitektura[uredi | uredi izvor]

Unutrašnjost Bazilike Svetog Pavla izvan zidina u Rimu predstavlja izvrstan primjer izgleda ranih crkava građenih u vrijeme Konstantina Velikog.

Konstantin Veliki je u vrijeme dok je Rimsko carstvo još bilo ujedinjeno uložio velika novčana sredstva u izgradnju velikog broja prostranih carskih crkava, koje su bile dovršene za samo nekoliko godina. Ova nova vrsta građevina koje historiċari umjetnosti danas nazivaju rane hrišćanske bazilike biċe osnovni model za razvoj crkvene arhitekture prvo u Konstantinopolju, a zatim i u ostalim dijelovima carstva. Nažalost, nijedna od ovih prvih crkvenih građevina nije sačuvana u svom izvornom obliku, ali je plan najveće konstantinove crkve Svetog Petra u Rimu, poznat sa veoma značajnom preciznošċu. Unutrašnji izgled ovakvih crkava najbolje se može vidjeti u Bazilici svetog Pavla izvan zidina.[2] Rane hrišċanske građevine bile su zasnovane na dva klasična prototipa:

  • pravougaone rimske bazilike
  • građevine sa kružnom kupolom (rotunda), po ugledu na Panteon

Bazilikalni tip crkve odlikuje predvorje (atrijum), koje vodi do trijema (narteks), prostiruċi se duž jednog od kratkih krajeva crkve. Vrata poznata pod nazivom crkveni portal vode iz narteksa ka dugom središnjem dijelu koji se naziva brod. Visoki stropovi naosa odvojeni su od prolaza na obje strane sa redovima stupova. Naos je osvijetljen prozorima sa gornjeg sprata (clerestorium) koji se uzdiže iznad bočnih krovova. Na suprotnom kraju broda nalazi se polukružni prostor (apsida) koji služi kao simbolično jezgro crkve u kojoj se nalazi oltar uzdignut na platformi. Ponekad se tu nalazi i transept, horizontalno krilo koje prelazi naos ispred apside, dajući crkvi oblik slova T.

Crkve sa centralnim planom bile su jedan od veoma dobro dizajniranih arhitektonskih oblika, koje su rani hrišċani naslijedili od Rimljana. Crkve sa centralnim planom imaju: atrijum, narteks i apsidu. Naos je prostor koji sadrži svetište, apsidu i kupolu koja se nalazi iznad. Karakteristika ovakvog tipa crkve je kupola koja se nalazi iznad kvadratne ili blago izdužene pravougaone osnove crkve. Umjesto uzdužne ose baziličnih crkava, koji privlači vjernike naprijed prema apsidi, crkve sa centralnim planom imaju više vertikalnu osu. To čini njihove kupole simboličnim "nebeskim svodovima", prirodnim središtem pažnje iznad glavnog molitvenog prostora. Crkve sa centralnim planom ċe biti zaštitnim znakom tokom prvog zlatnog perioda bizantijske umjetnosti i arhitekture, a posebno od 7. vijeka n. e. pa nadalje.[3]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, ISBN 0-521-35440-4, str. 18-38

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Bizantijska arhitektura". ancient.eu. Pristupljeno 18. 7. 2019.. 
  2. ^ History of Art, Horst Waldemar Janson, izdavač Harry N. Abrams u New York City, prvo izdanje objavljeno 1962. godine, ISBN 0-13-389270-0, str 157-183
  3. ^ Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995. godine, ISBN 0-8109-1991-5, str. 1-608