Hipofosforasta kiselina

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Hipofosforasta kiselina
Hypophosphorous-acid-2D.png
Hypophosphorous-acid-3D-balls.png
Općenito
Hemijski spojHipofosforasta kiselina
Druga imenaHidroksi(okso)-λ5-fosfan
Hidroksi-λ5-fosfanon
Okso-λ5-fosfanol
Okso-λ5-fosfinska kiselina
IUPAC ime: Fosfinska kiselina
Molekularna formulaH3PO2
CAS registarski broj
57583-56-9&rn=1 =6303-21-5
57583-56-9
SMILESO=PO
InChI1/H3O2P/c1-3-2/h3H2,(H,1,2)
Kratki opisBezbojni , topivi kristal ili masna tečnost
Osobine1
Molarna masa66,00 g/mol
Agregatno stanjeČvrsto/tečno
Gustoća1,493 g/cm3[1]
Tačka topljenja26,5
Tačka ključanja130
RastvorljivostMože se miješati; vrlo rastvorljiva u alkoholu i eteru
Rizičnost
NFPA 704
NFPA 704.svg
0
0
0
 
1 Gdje god je moguće korištene su SI jedinice. Ako nije drugačije naznačeno, dati podaci vrijede pri standardnim uslovima.

Hipofosforasta kiselina je fosforska kisička kiselina koja je veoma snažan redukcijski agens, čija je hemijska formula: H3PO2. U neorganskoj hemiji, ovu kiselinu nazivaju i "HPK", iako je njeno IUPAC ime dihidridohidroksidooksidofosfor ili samo fosfinska kiselina.

To je bezbojni hemijski spoj koji se brzo topi i rastvara u vodi, dioksanu i alkoholima. Formula hipofosforaste kiseline je obično H3PO2, ali detaljniji zapis bi bio HOP(O)H2 koji pokazuje njen jednobazni karakter. Soli ove kiseline su fosfinati (hipofosfiti).[2][3][4][5]

HOP(O)H2 se javlja zajedno sa manjim tautomerom HP(OH)2. Ponekad je njen tautomer tumačen kao hipofosforasta kiselina, a glavni kao fosfinska kiselina. Inače, hipofosforastoj kiselini odgovara anhidrid fosfor(III)-oksid. Glavna kiselina u ovoj grupi je fosforasta kiselina.

Dobijanje[uredi | uredi izvor]

Hipofosforasta kiselina se industrijski dobija u dva koraka. Hipofosfiti alkalnih i zemnoalkalnih metala se dobijaju u reakciji fosfora sa otopinom određenog hidroksida, kao što je Ca(OH)2:

P4 + 3OH + 3H2O → 3H2PO2 + PH3.

Čista kiselina se dobija djelovanjem jakih kiselina na hipofosfitne soli.

H2PO2 + H+ → H3PO2.

Alternativno, H3PO2 se dobija oksidacijom fosfina sa jodom u vodi:

PH3 + 2I2 + 2H2O → H3PO2 + 4I + 4H+.

[6] U organskoj hemiji H3PO2 može se upotrebljavati za redukciju aren-diazonij soli, pretvaranjem ArN+
2
u Ar–H.[7]

Hipofosforasta kiselina se obično održava u koncentraciji od 50%.

Upotreba[uredi | uredi izvor]

Glavna industrijska upotreba hipofosforaste kiseline je niklovanje (Ni-P) bez električne struje, iako se prvenstveno koristi kao so (natrij hipofosfit).[6] U organskoj hemiji, H3PO2 se može upotzrebljavati za redukciju arendiazonij-soli, pretvaranjem ArN+
2
u Ar–H.[7][8][9] Kada se diazotiraju u koncentriranoj otopini hopofosfataste kiselne aminski zamjenom može biti uklonjen iz aromatskih ugljikovodika, selektivno preko alkil amina. Zbog sposobnosti da djeluje kao blago sredstvo za redukciju i sakupljanje kisika, ponekad se koristi kao dodatak u reakciji Fischerove esterifikacije, gdje se spriječava nastajanje boje nečistoća. Hipofosfatasta kiselina također se koristi u formulaciji lijekova, promjenama boje polimera, tretmanu vode, dobijanju plemenitih ili obojenih metala.

Neorganske i organske izvedenice[uredi | uredi izvor]

Poznati su razni derivati sa dva vodikova atoma koji su direktno vezani za fosfor, jer mogu biti zamijenjeni raznim organskim grupama. Ove izvedenice su poznate pod nazivom fosfinske kiseline, a njihove soli kao fosfinati. Naprimjer, u reakciji formaldehida i H3PO2 nastaje (HOCH2)2PO2H.[10][10][11][12]

Organofosfinske kiseline[uredi | uredi izvor]

Organofosfinske kiseline imaju formulu R2PO2H. Dva atoma vodika koja su direktno vezana za fosfor u fosfinskoj kiselini su zamijenjena organskim grupama. Naprimjer, formaldehid i H3PO2 reagiraju i daju (HOCH2)2PO2H. Slično tome, fosfinska kiselina dodaje Michaelov akceptor, naprimjer sa akrilamidom daje H(HO)P(O)CH2CH2C(O)NH2. Članovi porodice cijaneks dialkilfosfinskih kiselina se upotrebljavaju u hidrometalurgiji za izdvajanje metala iz ruda.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Pradyot Patnaik. Handbook of Inorganic Chemicals. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8
  2. ^ Atkins P., de Paula J. (2006). Physical chemistry, 8th Ed. San Francisco: W. H. Freeman. ISBN 0-7167-8759-8.
  3. ^ Whitten K.W., Gailey K. D. and Davis R. E. (1992). General chemistry, 4th Ed. Philadelphia: Saunders College Publishing. ISBN 0-03-072373-6.
  4. ^ Petrucci R. H., Harwood W. S., Herring F. G. (2002). General Chemistry, 8th Ed. New York: Prentice-Hall. ISBN 0-13-014329-4.CS1 održavanje: više imena: authors list (link)
  5. ^ Laidler K. J. (1978). Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings. Menlo Park. ISBN 0-8053-5680-0.
  6. ^ a b Abrantes, L. M. (1994). "On the Mechanism of Electroless Ni–P Plating". Journal of The Electrochemical Society. 141 (9): 2356. doi:10.1149/1.2055125.
  7. ^ a b William H. Brown; Brent L. Iverson; Eric Anslyn; Christopher S. Foote (2013). Organic Chemistry. Cengage Learning. str. 1003. ISBN 9781133952848.
  8. ^ Robison M. M., Robison B. L. (1956): 2,4,6-Tribromobenzoic acid OrgSynth, 36:94, colvol 4: 947.
  9. ^ Kornblum N. (1941): 3,3′-Dimethoxybiphenyl and 3,3′-dimethylbiphenyl. OrgSYnth, 21: 30, colvol 3: 295.
  10. ^ a b 66 FR 52670—52675. 17 October 2001.
  11. ^ "21 CFR 1309". Arhivirano s originala, 3. 5. 2009. Pristupljeno 10. 7. 2016. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)
  12. ^ 21 USC, Chapter 13 (Controlled Substances Act)

Dopunska literatura[uredi | uredi izvor]

  • Corbridge, D. E. C. Phosphorus: An Outline of its Chemistry, Biochemistry, and Technology (5th izd.). Amsterdam: Elsevier. ISBN 0-444-89307-5.
  • Popik, V. V.; Wright, A. G.; Khan, T. A.; Murphy, J. A. (2004). "Hypophosphorous Acid". u Paquette, L. (ured.). Encyclopedia of Reagents for Organic Synthesis. New York: J. Wiley & Sons. doi:10.1002/047084289.
  • Rich, D. W.; Smith, M. C. (1971). Electroless Deposition of Nickel, Cobalt & Iron. Poughkeepsie, NY: IBM Corporation.

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]

ChemicalLand21 Listing