Stefan Lazarević

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web-stranice ili drugi izvori).
Ako se pravilno ne potkrijepe validnim izvorima, sporne rečenice i navodi mogli bi biti obrisani. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Despot Stefan Lazarević. Ktitorski portret u Manasiji (1413 − 1418)

Stefan Lazarević je bio srpski knez (1377-1402) i despot (1402-1427), sin kneza Lazara i kneginje Milice. Stefan je rođen 1377. u Kruševcu. Umro je 1427. u Crkvinama kod Mladenovca i sahranjen je u jednoj od svojih zadužbina, manastiru Manasiji (Resava) ili manastiru Koporinu. Srpska pravoslavna crkva je svojevremeno zvanično potvrdila da je sahranjen u Koporinu. Kasnije je DNK analizom posmrtnih ostataka neuglednog groba u Manasiji utvrđeno blisko srodstvo pokojnika sa knezom Lazarem. To bi mogao biti ili despotov brat Vuk ili sam despot.

Ratnik po dužnosti, viteški obučavan i vješt u komandovanju, a po opredjeljenju pjesnik, širokog obrazovanja, bio je jedan od najuglednijih od dvadesetčetvorice vitezova (ritera) Zmajevog reda, veoma poštovan i uvažen među evropskom vlastelom.

Imao je ogromnu biblioteku u kojoj je, osim slavenskih i poučnih tekstova bilo filozofskih spisa i knjiga iz historije i poezije na grčkom i latinskom. Njegova zadužbina, manastir Manasija bila je umjetničko stjecište slikara, pisaca, pjesnika, pripovjedača, gdje je nastala i čuvena Resavka prepisivačka škola.

Čitao je i pisao na staroslovenskom, prevodio sa grčkog, a sasvim je izvjesno da je vladao i latinskim jezikom.

Svoje književno stvaralaštvo Stefan Lazarević započinje po povratku iz Angore. Njegov prvi sačuvan tekst je "Pohvalno slovo Knezu Lazaru", napisan 1403/4. godine i govori o Vidovdanu u Vaznesenjskoj crkvi u Ravanici. Drugi sačuvani tekst je iz 1404. godine. To je natpis na mramornom stubu na Kosovu.

Najznačajniji despotov književni rad, Slovo Ljubavi, poetska je poslanica vjerovatno upućena bratu Vuku Lazareviću kao poziv na pomirenje, jedan je od najvažnijih tekstova srpske književnosti, napisan 1409. godine. Ukupno ima deset strofa čiji inicijali daju akrostih Slovoljubve.

Godine 1412. da bi dao značaj rudarstvu i podržao njegov razvoj, Stefan je izdao zakon o rudnicima.

Srpska pravoslavna crkva slavi "Svetog Stefana Lazarevića, despota srpskog", na dan 1. augusta (19.jula), zajedno sa njegovom "Svetom majkom knjeginjom Milicom-monahinjom Evgenijom (Velikoshimnicom Jefrosimijom)".

Porijeklo i porodica[uredi | uredi izvor]

Stefan je bio sin Lazara Hrebeljanovića i njegove supruge Milice, koja je pripadala bočnoj liniji Nemanjića, pošto je njen otac, knez Vratko, bio direktan potomak Vukana, najstarijeg sina Stefana Nemanje. Pored Stefana, oni su imali još sedmoro dece.[1][2][3].

Stefan Lazarević se u septembru 1405. godine oženio Jelenom, kćerkom Francesca I Gattilusija (1384—1404), đenovljanskog gospodara Lezbosa i sestrom Irine (Evgenije) Paleolog, supruge Jovana VII (savladar 1376—1379, car 1390, regent 1399—1403). Ovaj brak je bio ugovoren tokom njegovog boravka u Carigradu 1402. godine, u doba kada je gradom i Bizantijom upravljao Jovan VII, u ime svog strica Manojla II (savladar 1373—1391, car 1391—1425). Jelena i Stefan nisu imali dece, a ona se poslije sklapanja braka u izvorima ne spominje, niti je prikazana u ktitorskim kompozicijama Stefanovih zadužbina, na kojima je on uvijek naslikan sam.

Život i vladavina[uredi | uredi izvor]

Nakon očeve pogibije u Kosovskom boju 1389. godine, kao maloljetan je došao na vlast i uz pomoć majke Milice Hrebeljanović je vladao do svog punoljetstva 1393. godine.

Kao osmanlijski vazal, predvodio je srpske pomoćne odrede u bitkama na Rovinama, kod Nikopolja i Angore. Sa svojim snagama je Osmanlijama doneo pobjedu nad združenim evropskim krstaškim snagama u bici kod Nikopolja, a njegova borbenost u bici kod Angore zadivila je tatarskog vladara Tamerlana. Poslije nje je od Bizantinaca u Carigradu dobio titulu despota (1402), a krajem 1403. ili početkom 1404. godine, stupio je u vazalne odnose i sa ugarskim kraljem Sigismundom od koga je dobio Mačvu, Beograd (u koji je 1405. godine smjestio svoju prijestolnicu), Golubac i druge posjede, a kasnije (1411) i Srebrenicu. Prilikom Sigismundovog obnavljanja viteškog reda Zmaja, u decembru 1408. godine, Stefan se našao na drugom mjestu među vitezovima, odmah iza samog ugarskog kralja.

Poslije velikog poraza kod Angore, otpočeo je građanski rat u Osmanlijskom Carstvu, ali i sukobi među srpskom vlastelom, prvo između Lazarevića i Brankovića, a potom i između samog Stefana i njegovog mlađeg brata Vuka. Sukobi u Srbiji su se okončali 1412. godine izmirenjem Stefana i njegovog sestrića Đurđa, dok je kao pobjednik iz borbi među Osmanlijama izašao 1413. godine Mehmed I, zahvaljujući srpskoj pomoći, nakon čega je, za Srbiju, uslijedio period mira. Poslije smrti svog sestrića Balše III Balšića, naslijedio je Zetu, oko čijih primorskih gradova je vodio rat protiv Mlečana, koji je okončan mirovnim ugovorima iz 1423. i 1426. godine. Pošto nije imao djece, Stefan je na saboru u Srebrenici 1426. godine imenovao svog sestrića Đurđa za nasljednika, a sredinom naredne godine je umro u lovu, od srčanog udara.

Na unutrašnjem planu, on je slomio otpor vlastele, a periode mira je iskoristio za osnaženje Srbije u političkom, ekonomskom, kulturnom i vojnom pogledu. On je 29. januara 1412. godine objavio „Zakonik o rudnicima“, sa posebnim dijelom kojim se uređuje život u, tada najvećem rudniku na Balkanu, Novom Brdu ("Statut Novog Brda"). Time je dodatno pojačao razvoj rudarstva, koje je bilo glavna privredna grana tadašnje Srbije, tako da je krajem njegove vladavine Srbija bila jedan od najvećih proizvođača srebra u Evropi. Na polju arhitekture, nastavlja se razvoj Moravskog stila, koji je započeo u doba njegovog oca gradnjom Ravanice i Lazarice. U periodu od 1407. do 1418. godine podiže svoju glavnu zadužbinu, manastir Resavu (Manasiju), posljednju monumentalnu zadužbinu srpskog srednjeg vijeka, a Beograd je od porušenog pograničnog gradića pretvorio u modernu utvrđenu evropsku prijestolnicu, proširivši ga gotovo deset puta.

Bio je veliki pokrovitelj umjetnosti i kulture pružajući podršku i utočište kako učenim ljudima iz Srbije, tako i izbjeglicama iz okolnih zemalja koje su zauzele Osmanlije. Pored toga, on je i sam bio pisac, a njegovo najznačajnije djelo je "Slovo ljubve" koje se odlikuje renesansnim crtama. Pored književnog stvaralaštva samog despota, u ovom periodu se, između ostalih, javljaju Konstantin Filosof i Grigorije Camblak, a razvija se i bogata prepisivačka djelatnost ("Resavska prepisivačka škola").

Srpska pravoslavna crkva ga je kanonizovala 500 godina nakon njegove smrti 19. jula 1927. godine i slavi ga 1. augusta (19. jula po julijanskom kalendaru) kao svetog Stefana despota srpskog. Uspomena na njega očuvana je i u srpskoj narodnoj tradiciji, koja ga pamti kao zmajevitog junaka Visokog Stefana, ne samo na prostoru kojim je vladao, već na znatno širem prostoru naseljenom Srbima, a za njegovu ličnost je vezana narodna izreka: "I ti možeš, i konj ti može, ali ti Bog ne da".

Hronologija[uredi | uredi izvor]

Ostaci Donjon kule Lazarevog Grada u Kruševcu, stolno mjesto Lazarevića, u kome je rođen Stefan Lazarević.
Grb despota Stefana Lazarevića

Poslije pogibije kneza Lazara (kasnije proglašenog za sveca) na Kosovu polju 1389. maloljetni Stefan Lazarević postaje glava porodice. Kneginja Milica, ostavši udovica sa dvojicom maloljetnih sinova i pet kćeri, preuzima brigu o vođenju oblasti umrloga supruga. Kao rezultat Kosovske bitke njena oblast postala je vazalna Osmanlijama. To potvrđuje davanjem sultanu Bajazitu kćerke Olivere za ženu.

Godine 1393. knez Stefan Lazarević puni 16. godina i njegova majka Milica, predaje mu oblast na upravljanje i brigu a ona se povlači u svoju zadužbinu Ljubostinju.

Priznavši vrhovnu vlast sultana Bajazita, Stefan Lazarević učestvuje u bitkama na Rovinama 1395., kod Nikopolja 1396. u pohodu protiv Bosne 1399. i u Angorskoj bitki 1402.

Po povratku iz Carigrada, gdje 1402. dobija titulu despot, poslije carskog najviše bizantijsko dostojanstvo, sačekuje ga na Kosovu kod Tripolja i napada sestrić Đurađ Branković. Iz tog sukoba despot Stefan izlazi kao pobjednik.

Godine 1403. Stefan Lazarević prelazi u Beograd. O Beogradu kazuje: "Došavši, nađoh najkrasnije mjesto od davnine, preveliki grad Beograd, koji je po slučaju razrušen i zapustio, sazidah ga i prosvetih presvetoj Bogomateri".

Godine 1408. despotov mlađi brat Vuk Lazarević sa setrićima Brankovićima, obraća se sultanu Sulejmanu za pomoć protiv Stefana. Poslije dugih i kravavih borbi, Vuk Lazarević i sestrić Lazar Branković ginu 1410. godine, sultan Sulejman 1411. god., a Grgur Branković umire kao monah Gerasije. Preživjeli su samo Đurađ Braknović i Stefan Lazarević. Njih je uspjela izmiriti Marija 1412. godine, starija sestra despota Stefana Lazarevića i majka Đurađa Brankovića.

Spomenik Stefanu Visokom.
Stojeći mramorni stećak u obliku obeliska na mjestu smrti despota Stefana na padinama planine Kosmaj iz 1427. godine. Despot Stefan preminuo je tokom lova sa sokolima od srčane kapi kada se iznenada srušio sa svoga konja. Spomenik je podigao vlastelin iz njegove pratnje Đurađ Zubrović. Posljednje despotove reči bile su: "Po Đurđa, po Đurđa! (Branković)".[7]

Bio je na turniru evropskog plemstva u Budimu 1412. Poslije nevjere koju je učinio Hrvoje Vukčić Hrvatinić, Sigismund Luksemburški je despotu Stefanu predao na upravu Srebrenicu.

U sukobima između Muse i Mehmeda I, Stefan je bio na strani Mehmeda I. a 1413. učestvovao je u porazu sultana Muse na Čamorluu ispod planine Vitoše. Od novog sultana Mehmeda I dobio je oblast izmedju Sofije i Niša.

Balša III Balšić, sin Đurđa II. Stratimirovića Balšića i Jelene, despotov sestrić, dolazi u Despotovinu i ujaku despotu Stefanu predaje na upravu Zetu sa čim se u prvoj četvrtini 15. vijeka ujedinjuju oblasti kojima su vladali Stefan Lazarević, Đurađ Branković i Balša III. Balšić. Despota Stefana Lazarevića nasljeđuje u upravljanju Despotovinom Đurađ Branković. Iako je srpski narod dugo vremena poštovao uspomenu na Stefana Lazarevića, njega je Srpska crkva proglasila za sveca 1925. kada je sazvan veliki sabor za diskusiju o tom pitanju.

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Šablon:АИ-РТ
  2. ^ "Genealogy - Balkan states: The Lazarevici". Pristupljeno 25. 2. 2010. 
  3. ^ a b c d "Medieval Lands project - Serbia: Lazar I [1385]-1389, Stefan 1389-1427". Pristupljeno 25. 2. 2010. 
  4. ^ a b c Greška kod citiranja: Nevaljana oznaka <ref>; nije naveden tekst za reference s imenom Andrija
  5. ^ a b c d e Greška kod citiranja: Nevaljana oznaka <ref>; nije naveden tekst za reference s imenom Aleksa
  6. ^ a b c d Greška kod citiranja: Nevaljana oznaka <ref>; nije naveden tekst za reference s imenom Česi
  7. ^ Grob i kult despota Stefana Lazarević, str. 39, Danica Popović, 1995.

Literatura[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]