Debelo Brdo (Sarajevo)

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search

Debelo Brdo je područje na zapadnom obronku masiva Trebevića iznad Sarajeva. Administrativno pripada općinama Centar i Novo Sarajevo.

Debelo brdo je najznačajnije kao arheološko područje na kojem je nađeno prahistorijsko gradinsko naselje, antički i kasnoantički odbrambeni objekat. Kao takvo 2005. godine je proglašeno nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.[1]

Prva istraživanja obavio je Franjo Fiala 1889-1896. godine. Pokretni arheološki materijal je deponiran u Zemaljskom muzeju u Sarajevu. Iskopavanjem 1983 su rukovodili Lidija Fekeža i Blagoje Govedarica.

Lokalitet je u priličnoj mjeri devastiran i potpuno zapušten, jer su ga koristili JNA, Armija BiH iz rata 1992-1995. godine i SFOR.

Historija[uredi | uredi izvor]

Život na Debelom brdu je trajao od eneolita 2000/1700. godine p. n. e., preko bronzanog doba, starijeg i mlađeg željeznog doba, do početka naše ere. Tu su ljudi živjeli tokom cijelog antičkog i kasnoantičkog perioda, sve do kraja 6. vijeka. Debelo Brdo je u lokalnom smislu dominiralo Sarajevskim poljem, a šire gledano bilo je na mjestu gdje se završavala sjeverna saobraćajnica - dolina Bosne - a nastavljali se putevi za Hercegovinu i jugoistočnu Bosnu.

Neolit[uredi | uredi izvor]

Najstariji keramički nalazi na Debelom brdu pripadaju kasnom neolitu (u III mileniju prije naše ere). Debelo Brdo bilo je posljednje pribježište neke male neolitske zajednice iz doline Bosne, koja se tu sklonila pred naletom stočarskih plemena (stepski nomadi iz Azije - Indoevropljani)[2]

Eneolit[uredi | uredi izvor]

Drugi stratum pripada eneolitskom dobu, kasnoj fazi Vučedolske kulture, datiranoj u 2000-1800 (1700) godinu prije naše ere. Zastupljena je u velikom broju primjeraka vučedolska keramika, kalupi za livenje raznih metalnih predmeta, igle, šila, lisnati bodeži, sjekire i dijelovi cijevi za mijeh. Nađeni materijal ima i svoje posebnosti pa se u nauci govori o južnobosanskom podtipu Vučedolske kulture ili podtipu Debelo Brdo. Ovdje se keramika odlikuje punijim geometrijskim likovima i bogatijim rasporedom ukrasa

Bronzano doba[uredi | uredi izvor]

Iz ovog perioda je gradina. Radi se o naselju sa manjim utvrđenim dijelovima i sa otvorenim naseljima, smještenim ispod stijena nad Soukbunarom i na području Zlatišta. Od oruđa i oružja nađene su šuplje sjekire, bronzana koplja, kratki mačevi-bodeži, te kalupi za livenje ovog oružja. Naselje na Debelom brdu je ujedno bio već ustaljen i dugovječan zanatski i proizvodni centar, i odaje stabilnu i čvrsto organiziranu društvenu zajednicu. Bilo je jedno od najvećih gradinskih naselja, koje se pružalo u dužini od nekoliko stotina metara, obuhvatajući više zaravanaka i padina kao i dva manja brda (Debelo brdo i Zlatište). Radi se o naselju sa manjim utvrđenim dijelovima i sa otvorenim naseljima ispod i oko njih.

Željezno doba[uredi | uredi izvor]

Iz starijeg željeznog doba, od 900. do 300. godine prije naše ere, prema keramičkom materijalu na Debelom brdu i Varvari kod Prozora, izveden je zaključak da su veze i kontakti plemena (Desitijati), koja su živjela u srednjem toku rijeke Bosne i gornjem toku Vrbasa (srednjobosanska kulturna grupa) sa onim koja su živjela južnije, u gornjem toku rijeke Bosne, bile intenzivne i trajnog karaktera, s tim da su plemena koja pripadaju srednjobosanskoj kulturnoj grupi bila vjerovatno nadmoćnija. Pored toga, na materijalu sa Debelog brda javlja se i import iz Italije (sjekire sa lepezasto proširenom oštricom). Izuzetan geografski položaj doveo je do razvoja naselja u značajan zanatski i trgovinski centar.

Predmeti od bronze su se i dalje proizvodili (šila, igle, nakit), ali je za te predmete bilo potrebno neuporedivo manje rude nego što je trebalo za mačeve, koplja, sjekire, motike...). Rudarstvo i metalurgija dobili su veliki zamah.

Uočava se sličnost i sa materijalom na Glasinačkom području.


Antičko doba[uredi | uredi izvor]

U to vrijeme, na Debelom Brdu postojalo je manje rimsko utvrđenje. Nađeno je mnogo domaće i importirane keramike, dijelovi noževa, dlijeta, kopči za pojaseve, bronzanih dugmeta i šivaćih igala, podloge za ogledalca, poljoprivredni alat (motike, dio pluga, svrdla, strjelice), stakleno posuđe. Nađeno je i nekoliko komada antičkog novca.

Utvrđenje na ovoj strateški dobro izabranoj tački služilo je između ostalog za odbranu naselja koje se nalazilo na obje obale Miljacke (danas od Alipašine džamije do Kampusa) i na drugoj obali po obližnjim padinama oko Vrbanja mosta.

Kasnoantički period[uredi | uredi izvor]

Kada su ovi krajevi opet pripojeni Justinijanovom (Istočno-rimsko ili Bizantija) carstvu, na ovoj strateški dobro izabranoj tački podignuta je tvrđava. Zidine utvrđenja nalaze se na jugozapadnoj polovini lokaliteta. Bedemi vode uz jugozapadni, zapadni i sjeverni rub Debelog brda, i to uz lakše pristupačne dijelove prirodne glavice.

Iz kasnoantičkog perioda nađeni su komadi koštanih češljeva, krstaste fibule sa lukovičastim završecima, vaga, utezi za vagu i razne kopče.


Literatura[uredi | uredi izvor]

U toku vođenja postupka proglašenja dobra nacionalnim spomenikom BiH, korištena je sljedeća literatura:

  • Fiala, Franjo, Jedna prehistorička naseobina na Debelom brdu kod Sarajeva, Glasnik Zemaljskog muzeja VI, Sarajevo, 1894, 107-140.
  • Fiala, Franjo, Izvještaj o iskopinama na Debelom brdu kod Sarajeva godine 1894, Glasnik Zemaljskog muzeja VII, Sarajevo, 1895, 123-137.
  • Fiala, Franjo, Izvještaj o prekopavanju na Debelom brdu kod Sarajeva, Glasnik Zemaljskog muzeja VIII, Sarajevo, 1896, 97-108.
  • Sergejevski, Dimitrije, Arheološki nalazi u Sarajevu i okolici, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, nova serija, društvene nauke, sv. II, Sarajevo, 1947, 13-50.
  • Vinski, Zdenko, Kasnoantički starosjedioci u Salonitanskoj regiji prema arheološkoj ostavštini predslavenskog supstrata, Vjesnik za arheologiju i historiju dalmatinsku LXIX/196, Split, 1974, 5-85.
  • Vinski, Zdenko, Autohtoni kulturni elementi u doba doseljenja Slovena na Balkan, u: Predslavenski kulturni elementi na Balkanu u etnogenezi južnih Slavena, simpozij u Mostaru, 24 -26. oktobra 1968, posebna izdanja Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, knjiga XII, Centar za balkanološka ispitivanja, knjiga 4, Sarajevo, 1969, 171-200.
  • Basler, Đuro, Arhitektura kasnoantičkog doba u Bosni i Hercegovini, Veselin Masleša, Biblioteka “Kulturno nasljeđe”, Sarajevo, 1972.
  • Čović, Borivoj, Metalurška djelatnost vučedolske grupe u Bosni, Godišnjak Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, knjiga XIII, Centar za balkanološka ispitivanja, knjiga 11, Sarajevo, 1976, 105-117.
  • Čović, Borivoj, 7. prelazna zona, u: Bronzano doba, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Sarajevo 1983, 171-183.
  • Čović, Borivoj, Srednjobosanska kulturna grupa, u: Bronzano doba, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Sarajevo 1983, 433-457.
  • Čović, Borivoj, Srednjobosanska grupa, u: Željezno doba, Praistorija jugoslavenskih zemalja V, Sarajevo 1987, 481-530.

Reference[uredi | uredi izvor]