1980te

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Mileniji:

| 2. milenij |

Vijekovi:

| 19. vijek | 20. vijek | 21. vijek |

Decenije:

| 1950te | 1960te | 1970te | 1980te | 1990te | 2000te | 2010te |

Godine:

1980. | 1981. | 1982. | 1983. | 1984. | 1985. | 1986. | 1987. | 1988. | 1989.

Space Shuttle Columbia End of the Cold War Iran–Iraq War Fall of the Berlin Wall Live Aid IBM Personal Computer Chernobyl disaster
U smjeru kazaljke na satu: Prvi Space Shuttle, Columbia, poletio 1981; Američki predsjednik Ronald Reagan i sovjetski predsjednik Mihail Gorbačov tijekom potpisivanja sporazuma o smanjenju napetosti između dviju supersila Hladnog rata; pad Berlinskog zida što predstavlja kraj Hladnog rata; u 1981., IBM PC ; 1985, Live Aid koncert koji je održan za prikupljanje humanitarne pomoći narodu Etiopije tokom vladavine Mengistua Hailea Mariama; Nuklerarna katastrofa u Černobilu 1986; Iransko-irački rat koji odnio preko milion ljudskih života i koji je koštao oko 3 biliona američkih dolara.

1980te su decenija koja je počela 1. januara 1980. godine, a završila 31. decembra 1989. godine.

Ovaj period je obilježen velikim socijalnim, ekonomskim, privrednim promjenama u svijetu. Usljed ekonomske liberalizacije tržišta razvijenih zemalja multinacionalne korporacije svoje proizvodne pogone sele u zemlje kao što su Tajland, Meksiko, Južna Koreja, Kina i Tajvan. Japan i Zapadna Njemačka bilježe najveći ekonomski rast.

Zemlje u razvoju diljem svijeta suočavaju se sa privrednim i socijalnim poteškoćama što je bila posljedica dužničke krize 1980., nakon toga mnoge zemlje uzimaju zajmove od MMF-a i Svjetske banke. Etiopija se u periodu od 1984. do 1985. susreće sa velikom gladi usljed korumpirane vladavine Mengistua Hailea Mariama, u svijetu se organiziraju brojne humanitarne akcije, kao što je bio i humanitarni koncert Live Aid.

Televizija postaje sve popularnija u zemljama Trećeg svijeta, broj televizora se udvostručuje tokom dekade sa 561 milion TV prijemnika u 1980. godine, preko 910 miliona u 1987. pa do milijardu u 1989. godini.[1]

Povećava se nezadovoljstvo građana, a samim tim i nasilje na Bliskom istoku uključujući Iransko-irački rat, Sovjetsko-afganistanski rat, Libanski rat 1982., Rat za Nagorno-Karabah, Prva intifada.

Uprkos tome što je Hladni rat dosegao vrhunac napetosti u početku 1980tih godina, krajem dekade rat se bližio kraju.[2] U zemljama Istočnog bloka raste nezadovoljstvo i nacionalizam kod naroda što zajedno sa eknomskom recesijom dovodi do političkih reformi koje je predvodio Mihail Gorbačov. Dolazi do prevrata i demonstracija protiv komunističkih režima u Mađarskoj, zatim protesti na Tiananmenskom trgu 1989., dolazi do Baršunaste revolucije u Čehoslovačkoj, dolazi do zbacivanja Nicolae Ceauşescua u Rumuniji.

U osamdesetim dolazi do razvoja interneta počevši sa File Transfer Protocolom. Do kraja osamdesetih bilo je oko 1,1 milion korisnika interneta (od toga 86 % u SAD-u).

Politika i ratovi[uredi | uredi izvor]

Teroristički napadi[uredi | uredi izvor]

Eksplozija bombi u Bejrutu 1983.

Najistaknutiji teroristički napadi ove decenije:

  • Genocid u El Mozoteu kojeg su 11. decembra 1981. u Salvadoru počinile vojne snage Salvadora protiv komunističkih pobunjenika.
  • Teroristički napad na aerodromima u Beču i Rimu 27. decembra 1985. koje je počinila grupa militanata lojalnih Abu Nidalu potpomognutim od strane vlade Libije protiv izraelske El Al avionske kompanije.
  • Eksplozije vojnih baza u Bejrutu 1983. koje su tokom Libanonskog građanskog rata izazvale dvije kamionske bombe pritom ubivši 299 američkih i francuskih vojnika. Za teroristički napad odgovornost je preuzela Organizacija islamskog džihada.
  • Neredi protiv Sika 1984. u Indiji koje su izvodili hinduistički militanti protiv Sika nakon ubistva premijerke Indire Gandhi. Oko hiljadu ljudi je poginula, a oko deset hiljada Sika je raseljeno.
  • Let 182 Air Indije je oboren 23. juna 1985. od strane siko-kanadskih militanata.
  • 21. decembra 1988. je oboren Pan Am-ov let 103, te je avion pao kod sela Lockerbie u Škotskoj na putu od Londona do New Yorka. Tokom ovog terorističkog napada je poginulo svih 243 putnika, 16 članova posade i 11 ljudi koji su se nalazili na tlu.

Ratovi[uredi | uredi izvor]

Invazija Grenade 1983.
Povlačenje sovjetskih trupa iz Afganistana 1988.

Spisak važnijih ratova i sukoba koji su obilježili ovu deceniju:

Vojni udari i revolucija[uredi | uredi izvor]

Nuklearne prijetnje[uredi | uredi izvor]

Dekolonizacija i nezavisnosti[uredi | uredi izvor]

Politička dešavanja[uredi | uredi izvor]

Američki predsjednik Reagan i sovjetski Gorbačov prilikom potpisivanja sporazuma o smanjenjU arsenala nuklearnog naoružanja 1987.

Sjeverna i Južna Amerika

  • Ronald Reagan je izabran za američkog predsjednika 1980. Reagan je vodio čvrstu politiku protiv širenja komunizma i jačanje vojnih snaga koje bi umanjili uticaj Sovjetskog saveza.
  • Reaganova admninistracija je ubrzala rat protiv droge koja je postala veliki problem u svijetu tokom osamdesetih godina, naročito kokain koji je bio sve učestalija pojava kod slavnih i bogatih, ali i mladih osoba.
  • 1980. kuliminiraju politički nemiri u kanadskoj provinciji Québec zbog brojnih razlika između većinskog frankofonskog i manjinskog anglofonskog stanovništva, kao i zbog prava frankofonskog stanovništva u državi u kojoj se pretežno govori engleskim jezikom. Nakon nemira provincijska vlast saziva referendum za nezavisnost od ostatka Kanade, referendum je završio neuspjehom (rezultat je bio 59.56 % protiv i 40.44 % za).

Evropa

Pad Berlinskog zida 1989.
  • Evropska zajednica je proširena za tri nove članice Grčku 1981., Španiju i Portugal 1986.
  • 1983. godine Bettino Craxi je postao prvi prosocijalistički orijentiran premijer Italije, bio je na vlasti do 1987., nakon čega će biti poznat po skandalu u kojem je bio upleten u mrežu mita i korupcije.
  • Značajne reforme su se dogodile u zemljama tadašnjeg Varšavskog pakta gdje je sve više raslo nezadovoljstvo i negodovanje prema komunističkom režimu. Ove reforme su uključivale liberalizaciju tržišta, povećanje indvidualnih sloboda. Slom komuniznma u istočnoj Evropi je protekao relativno mirno, izuzev u Rumuniji gdje je došlo do oružanih sukoba, što je rezultiralo revolucijom i na kraju smrću predsjednika Nicolae Ceaușescua.
  • U Jugoslaviji nakon smrti njenog predsjednika Josipa Broza Tito, dolazi do političkih reformi sistema, ali i do pojave nacionalizma i međuetničke netrpeljivosti, naročito nakon 1986. Memorandumom Srpske akademije nauka i umjetnosti, kasnije pojavom Slobodana Miloševića, nemira na Kosovu, što je rezultiralo pobjedom nacionalističkih stranaka na prvim višetranačkim izborima.
  • Dalje su bile prisutne demonstracije i neredi u Sjevernoj Irskoj.
  • Mihail Gorbačov je postao predsjednik SSSR-a 1985., te je pokrenuo niz velikih reformi liberalizacije i povećavanje sloboda u SSSR-u, smanjenja arsenala nuklearnog oružja u dogovoru sa SAD-om, te okončavanju Hladnog rata.
  • Kraj decenije je obilježio pad Berlinskog zida, nakon čega je uslijedilo ujedinjenje Njemačke.
  • Margaret Thatcher je bila prva žena premijer neke zapadne zemlje, ostala je upamćena po brojnim ekonomskim reformama u Velikoj Britaniji kao što je privatizacija industrije, regulacija tržišta dionicama, ali i kao žestoki protivnik komunizma, zbog čega je dobila nadimak "Čelična Lady".

Azija

  • Južnokorejski predsjednik i diktator Chun Doo-hwan je došao na vlast 1980. i bio je predsjednik sve do 1987. godine. Bio je odgovoran za Gwangju masakr koji se desio nakon demonstracija u maju 1980. godine. Tokom osamdesetih odnosi dviju Koreja su pokazali mali znak poboljšanja. Nakon njega na vlast dolazi prvi demokratski izabran predsjednik Roh Tae-woo, čiji je međunarodni ugled naglo porastao nakon Olimpijskih igara 1988. Roh je vodio politiku normalizacije odnosa sa Kinom i Sovjetskim savezom, ali se suočavao sa ljevičarskim studentskim grupama koje su tražile ujedinjenje sa Sjeverom i povlačenje američkih vojnika iz zemlje.
  • Na Filipinima nakon 20 godina vladavine sa vlasti 1986. je sišao predsjednik Ferdinand Marcos, a zamijenila ga je Corazon Aquino.

Katastrofe[uredi | uredi izvor]

Erupcija vulkana St. Helens

Prirodne katastrofe[uredi | uredi izvor]

  • Erupcija vulkana Mount Saint Helens u američkoj saveznoj državi Washington 18. maja 1980. kada je poginulo 57 ljudi.
  • 17. oktobra 1989. godine desio se zemljotres kod mjesta Loma Prieta u blizini Sante Cruz kada je 65 osoba poginulo. a hiljadu ih je ranjeno uz velike štete na ifrastrukturi uključujući autoputeve, ceste, objekte, ukupno 13 milijardi američkih dolara štete.
  • Uragan Allen (1980.), uragan Alicia (1983.), Gilbert (1988.), Joan (1988.)

Neprirodne katastrofe[uredi | uredi izvor]

Eksplozija Space Shuttla Challenger.
  • Pad Dan-Air-ovog leta 1008 25. aprila 1980. kod Tanarife, Kanarska ostrva. Svih 146 putnika je poginulo.
  • 19. augusta 1980. zapalio se avion leta Saudia 163 nedugo nakon polijetanja s aerodroma u Rijadu, avio se brzo vratio na aerodrom, ali evakuacija putnika nije obavljena, te je poginuo 301 putnik.
  • 9 jula 1982. Pan Am-ov avion leta broj 759 je prisilno sletio zbog vjetra kada je poginulo 153 putnika.
  • 1. decembra 1983. sovjetski borbeni avion je oborio avion Korean Air Lines let 007 u kojem je bilo 269 putnika, od kojih nije niko preživio.
  • 3. decembra 1984. desila se nesreća u Bhopalu, Indija kada je došlo do curenja hemikalija iz fabrike pesticida, prema podacima nevladinih organizacija od dana nesreće, do danas je umrlo oko 25 000 ljudi.
  • 2. augusta 1985. pao je avion Delta Air Lines leta 191 kod međunarodnog aerodroma Dallas/Fort Worth u Teksasu kada je poginulo 137 putnika, a 27 preživjelo.
  • Japan Airlines let 123 sa ukupno 524 putnika pao je 12. augusta 1985. na letu od Tokia do Osake kada je poginulo 520 putnika. Ovo je bila najmasovnija zrakoplovna nesreća ikada.
  • 12 novembra 1985. Arrow Air let 1285 je pao nekoliko sekundi nakon uzlijetanja kod Gandera, Newfoundland i Labrador. Svih 256 putnika je poginulo, od kojih su mnogi ili američki vojnici koji su se vraćali kući nakon dužnosti.
  • 28. januara 1986. raspao se NASA-in Space Shuttle Challenger se raspao 73 sekunde nakon uzlijetanja, svi članovi posade su poginuli, to je bila prva nesreća NASA Space Shuttlea.
  • 26. aprila 1986. desila se Černobilska katastrofa koja je nastupila nakon eksplozije nuklearnog reaktora. Nakon eksplozije došlo je do širenja radijacije po cijeloj Evropi. Prilikom nesreće poginulo je 47 ljudi, veliki broj ih se ozračio, a oko 300.000 ih je raseljeno.
  • 31. augusta 1986. Aeroméxico let 498 se sudario u zraku sa malim avionom Piper PA-28 Cherokee iznad mjesta Cerritos u američkoj saveznoj državi Kaliforniji. Istog dana sovjetski putnički brod SS Admiral Nakhimov je potonuo nakon sudara s transportnim brodom Petar Vasev u Crnom moru kada je poginulo 423 ljudi.
  • 9. maja 1987. nakon otkazivanja motora došlo je do pada LOT leta 5055 kada je poginulo svih 153 putnika i članova posade.
  • 16. augusta 1987. Northwest Airlines let 255 se srušio u Detroitu kada je poginulo 156 osoba.
  • 28. novembra 1987. je došlo do požara na South African Airways letu 295, na kraju čega došlo do pada aviona u Indijski okean kada je poginulo 159 ljudi.
  • 20. decembra 1987. filipinski putnički trajekt MV Doña Paz je izgorio i potonuo nakon sudara s tankerom. Prema procijenama je poginulo oko 4.000 ljudi, što se smatra najvećom pomorskom nesrećom.
  • 3. jula 1988. Iran Air let 655 je oboren od strane američke raketne krstarice USS Vincennes iznad Hormuškog tjesnaca kada je poginulo svih 290 putnika i članova posade.
  • 24. marta 1989. nasukao se tanker Exxon Valdez na greben u aljaskom zaljevu Princ William kada je došlo do izljevanja od 260.000 do 750.000 barela sirove nafte. Iako ovo nije bila najveća ekološka katastrofa ovog karaktera ona je ipak dovela do velikih posljedica koje se osjećaju i danas.
  • 19. jula 1989. United Airlines let 232 nakon kvara motora je bio prisiljen sletjeti kod Sioux Cityija, Iowa. Od 296 putnika i članova posade poginulo je 111 osoba.

Atentati i ubojstva[uredi | uredi izvor]


Reference[uredi | uredi izvor]