Rožaje

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Koordinate: 42°50′23″N 20°10′04″E / 42.839666°N 20.167666°E / 42.839666; 20.167666
Rožaje
(grad)
Pogled na Rožaje
Pogled na Rožaje
Rozaje-grb.png
Grb
Država  Crna Gora
Općina Rožaje
Nadmorska visina 1.109 m
Koordinate 42°50′23″N 20°10′04″E / 42.839666°N 20.167666°E / 42.839666; 20.167666
Površina
 - Općina 432 km2
Stanovništvo
 - Naselje 9.447 (2011)
 - Općina 22.964 (2011)
Gradonačelnik Ejup Nurković (BS)
Vremenska zona Srednjoevropsko vrijeme
Poštanski broj 84310
Pozivni broj +382 51
Autooznaka RO
Veb-sajt: rozaje.me

Rožaje (albanski: Rozhajë ili Rozhaja; ćirilica: Рожаје) su grad i općinski centar na krajnjem sjeveroistoku Crne Gore. Geografski gledano, Rožaje pripadaju području Sandžaka.

Etimologija[uredi | uredi izvor]

Trgovište je ime dobilo ili po starom trgu u Rožajama ili tako što je šire područje naslijedilo naziv starog Trgovišta nakon izdvajanja Novog Pazara u poseban kadiluk. Naziv Rožaje nastao je ili od karakterističnih krečnjačkih klikova u obliku rogova iznad kojih se nalazilo staro utvrđenje ili po Ružinoj crkvi čiji se ostaci vide u Suhom Polju.

Geografija[uredi | uredi izvor]

Rožaje se nalaze u gornjem toku rijeke Ibar, na raskrsnici puteva od Berana ka Peći, Novom Pazaru i Kosovskoj Mitrovici. Naselje se prostire u ledničkom basenu s obje strane Ibra, na mjestu gdje se sa prijevoja Kula na Žljebu, kojom se prelazi iz gornjeg Ibra u Dukađin (Metohiju), i Turjak, preko kojeg vodi put iz Limske u Ibarsku dolinu, silazi u dolinu Ibra.

Graniči se sa općinama Berane i Petnjica u Crnoj Gori, Tutin u Srbiji te Istok i Peć na Kosovu. Najniža nadmorska visina iznosi 700 m, a najveća 2.403 m.

Rožajama pripadaju i naselja Šusteri i Bandžovo Brdo. Šusteri se prostiru između Grahovače, Lovničke rijeke i Ibra, a Bandžovo Brdo između Ibra i Crnje.

Klima[uredi | uredi izvor]

Klima u Rožajama je kontinentalna sa odlikama planinske.[1] Količina godišnjih padavina, od 800 do 1.300 mm, nije velika s obzirom na nadmorsku visinu i blizinu Jadranskog mora. Planine Hajla i Cmiljevica sprečavaju prodor vlažnih vjetrova u dolinu Ibra. Najviše godišnjih padavina je tokom oktobra, kada počinje padati i snijeg koji predstavlja trećinu svih padavina. U planinskim predjelima dostiže debljinu od 2 do 3 m. Krajem marta preovlađuju vjetrovi koji izazivaju naglo topljenje snijega.

Historija[uredi | uredi izvor]

Tokom srednjeg vijeka rožajski kraj nalazio se na području srpske države. U osmanlijske ruke pao je 1455. Pod imenom Rožaje grad se prvi put spominje 1585.

U doba osmanlijske vladavine, na području Rožaja osnovana je Trgoviška nahija, koja je u narodu nazivana Rožajskom. Na početku je pripadala Vučitrnskom, a od 1527. Prizrenskom sandžaku.[2] Nakon poraza Osmanlija u Prvom balkanskom ratu podijeljena je na dvije oblasti. Jugozapadni dio pripao je Crnoj Gori, a sjeveroistočni Srbiji dobivši ime Štavica (Tutin). U ranijim periodima obuhvatala je i gornji Bihor, Pešter i dio novopazarske okolice. Geografski i etnički gledano, Rožaje i Tutin predstavljaju jednu cjelinu.

Rožaje se pod imenom Trgovište javljaju u putopisima osmanlijskih historičara od početka 17. vijeka. Hadži-Kalfa Trgovište smješta između Novog Pazara, Bihora i Podmila (vjerovatno Budimlja), navodeći da u njemu žive samo Srbi.

Duče-paša obnovio je 1638. utvrđenje koje su porušili ustanici i na obližnjem brdu Izlit sagradio stražaru kako bi kontrolisao puteve i prolaze od napada Klimenti. Pogubio je kneza Hotaša, a ženu i djecu prodao kao roblje. Stara tvrđava bila je smještena između Ibra i Lovničke rijeke. Imala je kulu i više manjih zgrada opasanih velikim zidom. U njoj su poslije 1912. sagrađene škola i crkva, a porušene tokom Drugog svjetskog rata.

Tokom Velikog bečkog rata, srpski ustanici su 1689. prodrli do Bijelog Polja. Dok je austrijska vojska boravila u Peći i Prištini, Osmanlije su 1690. povratile Rožaje. Početkom 18. vijeka počinje proces iseljavanja srpskog i naseljavanja predaka današnjeg stanovništva, prije svega Klimenti i Kuča. Klimente su odmah prihvatile islam, dok je kod Kuča taj proces tekao sporije. Obično su islam prihvatali sinovi doseljenika. Preostali i dio naseljenog stanovništva učestvovao je u ustanku patrijarha Šakabente 1737. Tokom 18. vijeka Rožaje je razoreno više puta te je ostalo malo naselje.

Krajem 18. vijeka, rožajski muslimani podijelili su se u dva tabora. Kuči su podržavali pećke Mahmudbegoviće, predstavnike osmanlijske vlasti, a Klimente odmetnutog skadarskog vezira. U tom sukobu vlast u rožajskom kraju preuzeli su Ganići, predstavnici Kuča. Tokom Prvog srpskog ustanka Rožajci su slali vojsku protiv ustanika kod Suvog Dola gdje je poginuo vojskovođa Ganić. U periodu od 1825. do 1831. vlast je u Rožajama preko suvodolskog kadije Hasana Hota pokušao preuzeti skadarski vezir. Hot je mnoge Rožajce poslao u Skadar gdje su pogubljeni. Ganići su 1831. uspjeli preoteti Suvi Do od Hota.

Za vrijeme pokreta za autonomiju Bosne, Rožajci su se kolebali između podrške pokretu i pećkim pašama, sultanovim pristalicama. Kada su Osmanlije počele suzbijati pokret, Rožajci su otkazali poslušnost. Ganići su se nakon zajedničkog napada Bosanaca i Pazaraca povukli u Rožajsku pećinu i branili sve do dolaska pomoći Arslan-paše Pećkog. 1837. u gradu je bilo oko 60 kuća, džamija, hanovi i tvrđava u ruševinama.

Rožaje su 1847. iz Skadarskog premještene u Bosanski pašaluk. Bosanski veziri predvodili su sredinom 19. vijeka ekspedicije jer Rožajci nisu htjeli plaćati dažbine. Mnogi rožajski prvaci odvedeni su u Travnik kao taoci. Odmetništva u rožajskom kraju nisu prestala sve do 1912. Nije poštovana centralna vlast, a kajmakam je bio marioneta plemenskih vođa. Rožajci su nerado išli u vojsku, sem u slučaju rata protiv Srbije i Crne Gore kada su učestvovali kao samostalne plemenske jedinice. Mlađi dio grada u ovom se periodu počeo razvijati oko Ganića kule. Grad je imao četiri mahale: Kučansku, dvije klimentske (Zejnelagića i Kurtagića) i Cigansku. Prema statistici iz 1865, u kojoj su uračunati samo muškarci, u Trgoviškoj kazi živjelo je 7.188 muslimana i 3.972 pravoslavca.

Pred Balkanske ratove u čaršiji je bilo 40 trgovačkih i zanatskih radnji. Od tada su Rožaje počele naglo opadati, prije svega zbog siromašenja aga, tadašnje državne politike i opadanja stočarstva. Ponovni razvoj počeo je poslije Drugog svjetskog rata, prije svega zbog razvitka šumske industrije. Od Balkanskih ratova do 1970-ih oko 4.500 Rožajaca iselilo se u Tursku, a veliki broj i u Sarajevo.[2]

Kultura[uredi | uredi izvor]

Od kulturnih institucija postoje Zavičajni muzej "Ganića kula" i Centar za kulturu, a od udruženja Udruženje umjetnika "Kula" te folklorni ansambli KUD "Vrelo Ibra" i KUD "Centar za kulturu".

Centar za kulturu organizuje manifestacije: Međunarodni festival dječije pjesme "Zlatna pahulja", Rožajsko kulturno ljeto, Dani dijaspore, Septembarski dani kulture, Književni susreti "Miroslav Đurović" i Likovni salon Likovnog kluba "Kula". Osim toga, jednom godišnje izlazi i časopis Rožajski zbornik.[3]

Obrazovanje[uredi | uredi izvor]

Na teritoriji općine Rožaje nastava se odvija u dvije srednje i 10 osnovnih škola sa 12 područnih odjeljenja. Postoje i dvije predškolske ustanove.

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

Porijeklo[uredi | uredi izvor]

Preci rožajskog stanovništva uglavnom su doseljenici iz Brda i Malesije, pretežno Klimente i Kuči. Glavna migraciona struja kretala se kroz plavsko-gusinjski kraj preko Cmiljevice u dolinu Ibra, dok je druga dolazila iz Brda preko Turjaka. Rugovci su naselili Bukelj, Bandžov i Kaluđerski Laz.

Kuči su se uglavnom naselili na lijevu obalu Ibra, u Kalačima, Seošnici, Koljenu, Bašči, Grižici, Crnokrpama, Radetini, Vuči i Rožajama, mada ih u manjem broju ima i u drugim selima. Uglavnom su muslimani, ali ima i pravoslavnih. Uglavnom su od starih Kuča, ali ima i Drekalovića. Bliske odnose sa Kučima imaju Bratonožići.

Klimente uglavnom naseljavaju desnu obalu Ibra i uglavnom su iz bratstva Vuklji. Dijele se na rodove od kojih su najveći Balotići (porijeklom vjerovatno Kuči kojima albanski nikad nije bio maternji), Dacići, Martinovići i Murići. U Klimente se ubraja i par manjih plemena bližim porijeklom iz Rugove, a daljim iz Malesije.

U Paučini je živjelo i jedno bratstvo iz plemena Gaši. Veliki broj kolašinskih muhadžira iselio se 1878. u Rožaje.

Plemena su zadržala stare običaje i način života i po prihvatanju islama, pa je ubrzo došlo do sukoba Kuča i Klimenti, čije je poprište bilo Rožaje gdje je došlo do nastanka posebnih mahala, džamija i čaršija.

Usljed stalnih iseljavanja, u rožajskom kraju ostalo je malo starinačkog srpskog stanovništva.

Između dva svjetska rata, starinački muslimani svoj jezik zvali su "bošnjačkim" ili "naškim", dok se u selima naslonjenim na Dukađin i Rugovu (Bać, Besnik, Jablanica, Plunce, Daciće, Bukelj i Bandžov) govorio albanski. Klimentska sela koja su u početku bila dvojezična bosanski su prihvatila usred kontakta sa bihorskim Bošnjacima, naročito ženidbom.

Grad[uredi | uredi izvor]

Broj stanovnika po popisima[4]
1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2003. 2011.
1.464 1.813 2.765 5.327 7.336 9.033 9.121 9.422

Nacionalna pripadnost[uredi | uredi izvor]

Maternji jezik[uredi | uredi izvor]

Vjeroispovijest[uredi | uredi izvor]

Općina[uredi | uredi izvor]

Broj stanovnika po popisima[4]
1948. 1953. 1961. 1971. 1981. 1991. 2003. 2011.
11.047 12.668 14.700 16.018 20.227 22.474 22.693 22.964

Nacionalna pripadnost[uredi | uredi izvor]

Maternji jezik[uredi | uredi izvor]

Vjeroispovijest[uredi | uredi izvor]

Poznate ličnosti[uredi | uredi izvor]

Galerija[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Lutovac, Milisav (1960). Rožaje i Štavica: antropogeografska ispitivanja. Beograd: Srpski etnografski zbornik.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Opština Rožaje – Podaci o opštini". Zajednica opština Crne Gore. 
  2. ^ a b "STANOVNIŠTVO ROŽAJSKOG KRAJA". Kosovo za Sandžak. 22. 6. 2016. 
  3. ^ "O Centru za kulturu Rožaje". Centar za kulturu Rožaje. 
  4. ^ a b Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003. (Knjiga 9): Uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991. i 2003. – Podaci po naseljima. Podgorica: Zavod za statistiku.
  5. ^ a b Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003. (Knjiga 1): Nacionalna ili etnička pripadnost – Podaci po naseljima i opštinama. Podgorica: Zavod za statistiku.
  6. ^ a b c d "Podaci na nivou naselja". Uprava za statistiku Crne Gore. 
  7. ^ a b c d Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2003. (Knjiga 3): Vjeroispovijest, maternji jezik i nacionalna ili etnička pripadnost prema starosti i polu – Podaci po opštinama. Podgorica: Zavod za statistiku.
  8. ^ a b "Podaci na nivou opština". Uprava za statistiku Crne Gore. 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]