Rožaje

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Koordinate: 42°50′38″N 20°10′08″E / 42.84389°N 20.16889°E / 42.84389; 20.16889
Rožaje
Рожаје
grad
Ro panorama.jpg
pogled na Rožaje
Rozaje-grb.png
Grb
Službeni naziv: Општина Рожаје
Država  Crna Gora
Koordinate 42°50′38″N 20°10′08″E / 42.84389°N 20.16889°E / 42.84389; 20.16889
Najviša tačka
 - Nadmorska visina 1.110 m
Površina
 - Općina 432 km2
Stanovništvo
 - Naselje 9.422 (2011)
 - Općina 22.964
Gradonačelnik Rahman Husović (BS)
Vremenska zona Srednjoevropsko vrijeme
Poštanski broj 84310
Pozivni broj + 382 (051)
Autooznaka RO
Veb-sajt: Općina Rožaje
Rožaje, džamija "Sultan Murat II"

Rožaje (ćir. Рожаје, albanski: Rozhajë) su grad i naseljeno mjesto, te sjedište općine u Crnoj Gori.

Etimologija[uredi | uredi izvor]

Trgovište je ime dobilo ili po starom trgu u Rožajama ili tako što je šire područje naslijedilo naziv starog Trgovišta nakon izdvajanja Novog Pazara u poseban kadiluk. Naziv Rožaje nastao je ili od karakterističnih krečnjačkih klikova u obliku rogova iznad kojih se nalazilo staro utvrđenje ili po Ružinoj crkvi čiji se ostaci vide u Suhom Polju.

Geografija[uredi | uredi izvor]

Rožaje se nalaze u gornjem toku rijeke Ibar, na raskrsnici puteva od Berana ka Peći, Novom Pazaru i Kosovskoj Mitrovici. Naselje se prostire u ledničkom basenu s obje strane Ibra, na mjestu gdje se sa prijevoja Kula na Žljebu, kojom se prelazi iz gornjeg Ibra u Metohiju i Turjak, preko kojeg vodi put iz Limske u Ibarsku dolinu, silazi u dolinu Ibra. Geografski gledano, Rožaje pripadaju području Sandžaka.

Graniči se sa općinama Berane i Petnjica u Crnoj Gori, Tutin u Srbiji te Istok i Peć na Kosovu. Najniža nadmorska visina iznosi 700 m, a najveća 2.403 m.

Rožajama pripadaju i naselja Šusteri i Bandžovo Brdo. Šusteri se prostiru između Grahovače, Lovničke rijeke i Ibra, a Bandžovo Brdo između Ibra i Crnje.

Klima[uredi | uredi izvor]

Klima u Rožajama je kontinentalna sa odlikama planinske.[1] Količina godišnjih padavina, od 800 do 1.300 mm, nije velika s obzirom na nadmorsku visinu i blizinu Jadranskog mora. Planine Hajla i Cmiljevica sprečavaju prodor vlažnih vjetrova u dolinu Ibra. Najviše godišnjih padavina je tokom oktobra, kada počinje padati i snijeg koji predstavlja trećinu svih padavina. U planinskim predjelima dostiže debljinu od 2 do 3 m. Krajem marta preovlađuju vjetrovi koji izazivaju naglo topljenje snijega.

Historija[uredi | uredi izvor]

Tokom srednjeg vijeka rožajski kraj nalazio se na području srpske države. U osmanlijske ruke pao je 1455. Pod imenom Rožaje grad se prvi put spominje 1585.

U doba osmanlijske vladavine, na području Rožaja osnovana je Trgoviška nahija, koja je u narodu nazivana Rožajskom. Na početku je pripadala Vučitrnskom, a od 1527. Prizrenskom sandžaku.[2] Nakon poraza Osmanlija u Prvom balkanskom ratu podijeljena je na dvije oblasti. Jugozapadni dio pripao je Crnoj Gori, a sjeveroistočni Srbiji dobivši ime Štavica (Tutin). U ranijim periodima obuhvatala je i gornji Bihor, Pešter i dio novopazarske okolice. Geografski i etnički gledano, Rožaje i Tutin predstavljaju jednu cjelinu.

Rožaje se pod imenom Trgovište javljaju u putopisima osmanlijskih historičara od početka 17. vijeka. Hadži-Kalfa Trgovište smješta između Novog Pazara, Bihora i Podmila (vjerovatno Budimlja), navodeći da u njemu žive samo Srbi.

Duče-paša obnovio je 1638. utvrđenje koje su porušili ustanici i na obližnjem brdu Izlit sagradio stražaru kako bi kontrolisao puteve i prolaze od napada Klimenti. Pogubio je kneza Hotaša, a ženu i djecu prodao kao roblje. Stara tvrđava bila je smještena između Ibra i Lovničke rijeke. Imala je kulu i više manjih zgrada opasanih velikim zidom. U njoj su poslije 1912. sagrađene škola i crkva, a porušene tokom Drugog svjetskog rata.

Tokom Velikog bečkog rata, srpski ustanici su 1689. prodrli do Bijelog Polja. Dok je austrijska vojska boravila u Peći i Prištini, Osmanlije su 1690. povratile Rožaje. Početkom 18. vijeka počinje proces iseljavanja srpskog i naseljavanja predaka današnjeg stanovništva, prije svega Klimenti i Kuča. Klimente su odmah prihvatile islam, dok je kod Kuča taj proces tekao sporije. Obično su islam prihvatali sinovi doseljenika. Preostali i dio naseljenog stanovništva učestvovao je u ustanku patrijarha Šakabente 1737. Tokom 18. vijeka Rožaje je razoreno više puta te je ostalo malo naselje.

Krajem 18. vijeka, rožajski muslimani podijelili su se u dva tabora. Kuči su podržavali pećke Mahmudbegoviće, predstavnike osmanlijske vlasti, a Klimente odmetnutog skadarskog vezira. U tom sukobu vlast u rožajskom kraju preuzeli su Ganići, predstavnici Kuča. Tokom Prvog srpskog ustanka Rožajci su slali vojsku protiv ustanika kod Suvog Dola gdje je poginuo vojskovođa Ganić. U periodu od 1825. do 1831. vlast je u Rožajama preko suvodolskog kadije Hasana Hota pokušao preuzeti skadarski vezir. Hot je mnoge Rožajce poslao u Skadar gdje su pogubljeni. Ganići su 1831. uspjeli preoteti Suvi Do od Hota.

Za vrijeme pokreta za autonomiju Bosne, Rožajci su se kolebali između podrške pokretu i pećkim pašama, sultanovim pristalicama. Kada su Osmanlije počele suzbijati pokret, Rožajci su otkazali poslušnost. Ganići su se nakon zajedničkog napada Bosanaca i Pazaraca povukli u Rožajsku pećinu i branili sve do dolaska pomoći Arslan-paše Pećkog. 1837. u gradu je bilo oko 60 kuća, džamija, hanovi i tvrđava u ruševinama.

Rožaje su 1847. iz Skadarskog premještene u Bosanski pašaluk. Bosanski veziri predvodili su sredinom 19. vijeka ekspedicije jer Rožajci nisu htjeli plaćati dažbine. Mnogi rožajski prvaci odvedeni su u Travnik kao taoci. Odmetništva u rožajskom kraju nisu prestala sve do 1912. Nije poštovana centralna vlast, a kajmakam je bio marioneta plemenskih vođa. Rožajci su nerado išli u vojsku, sem u slučaju rata protiv Srbije i Crne Gore kada su učestvovali kao samostalne plemenske jedinice. Mlađi dio grada u ovom se periodu počeo razvijati oko Ganića kule. Grad je imao četiri mahale: Kučansku, dvije klimentske (Zejnelagića i Kurtagića) i Cigansku. Prema statistici iz 1865, u kojoj su uračunati samo muškarci, u Trgoviškoj kazi živjelo je 7.188 muslimana i 3.972 pravoslavca.

Pred Balkanske ratove u čaršiji je bilo 40 trgovačkih i zanatskih radnji. Od tada su Rožaje počele naglo opadati, prije svega zbog siromašenja aga, tadašnje državne politike i opadanja stočarstva. Ponovni razvoj počeo je poslije Drugog svjetskog rata, prije svega zbog razvitka šumske industrije. Od Balkanskih ratova do 1970-ih oko 4.500 Rožajaca iselilo se u Tursku, a veliki broj i u Sarajevo.[2]

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

Na popisu stanovništva 2011. godine općina Rožaje imala je 22.964 stanovnika, od čega u samim Rožajama 9.422.

Općina Rožaje[uredi | uredi izvor]

Broj stanovnika po popisima[3]
1948 1953 1961 1971 1981 1991 2003 2011
11.047 12.668 14.700 16.018 20.227 22.976 22.693 22.964

Napomena: Nastala iz stare općine Rožaje koja nije mijenjala granice.

Rožaje (naseljeno mjesto)[uredi | uredi izvor]

Broj stanovnika po popisima[4]
1948 1953 1961 1971 1981 1991 2003 2011
1.464 1.813 2.765 5.327 7.336 9.033 9.121 9.422

Popis 2011.[uredi | uredi izvor]

Napomena: Oznaka Z predstavlja zaštićen podatak.

Raniji popisi[uredi | uredi izvor]

Rožaje
1991[6] 2003[7]

ukupno: 9,033

  Muslimani 7,917 (87.64%)
  Crnogorci 568 (6.28%)
  Albanci 195 (2.15%)
  Srbi 87 (0.96%)
  Jugoslaveni 86 (0.95%)
  Romi 24 (0.26%)
  Turci 8 (0.08%)
  Hrvati 5 (0.05%)
  Slovenci 3 (0.03%)
  Mađari 1 (0.01%)
  Makedonci 1 (0.01%)
  Ukrajinci 1 (0.01%)
  ostali 1 (0.01%)
  neopredijeljeni 1 (0.01%)
  region. opr. 1 (0.01%)
  nepoznato 134 (1.48%)

ukupno: 9,121

  Bošnjaci 7,585 (83.15%)
  Muslimani 795 (8.71%)
  Srbi 244 (2.67%)
  Crnogorci 231 (2.53%)
  Albanci 188 (2.06%)
  Romi 15 (0.16%)
  Mađari 2 (0.02%)
  Rusi 2 (0.02%)
  Hrvati 1 (0.01%)
  Makedonci 1 (0.01%)
  Nijemci 1 (0.01%)
  Slovenci 1 (0.01%)
  ostali 6 (0.06%)
  neopredijeljeni 20 (0.21%)
  region. opr. 1 (0.01%)
  nepoznato 28 (0.30%)

Porijeklo[uredi | uredi izvor]

Preci rožajskog stanovništva uglavnom su doseljenici iz Brda i Malesije, pretežno Klimente i Kuči. Glavna migraciona struja kretala se kroz plavsko-gusinjski kraj preko Cmiljevice u dolinu Ibra, dok je druga dolazila iz Brda preko Turjaka. Rugovci su naselili Bukelj, Bandžov i Kaluđerski Laz.

Kuči su se uglavnom naselili na lijevu obalu Ibra, u Kalačima, Seošnici, Koljenu, Bašči, Grižicama, Crnokrpama, Radetini, Vuči i Rožajama, mada ih u manjem broju ima i u drugim selima. Uglavnom su muslimani, ali ima i pravoslavnih. Uglavnom su od starih Kuča, ali ima i Drekalovića. Bliske odnose sa Kučima imaju Bratonožići.

Klimente uglavnom naseljavaju desnu obalu Ibra i uglavnom su iz bratstva Vuklji. Dijele se na rodove od kojih su najveći Balotići (porijeklom vjerovatno Kuči kojima albanski nikad nije bio maternji), Dacići, Martinovići i Murići. U Klimente se ubraja i par manjih plemena bližim porijeklom iz Rugove, a daljim iz Malesije.

U Paučini je živjelo i jedno bratstvo iz plemena Gaši. Veliki broj kolašinskih muhadžira iselio se 1878. u Rožaje.

Plemena su zadržala stare običaje i način života i po prihvatanju islama, pa je ubrzo došlo do sukoba Kuča i Klimenti, čije je poprište bilo Rožaje gdje je došlo do nastanka posebnih mahala, džamija i čaršija.

Usljed stalnih iseljavanja, u rožajskom kraju ostalo je malo starinačkog srpskog stanovništva.

Između dva svjetska rata, starinački muslimani svoj jezik zvali su "bošnjačkim" ili "naškim", dok se u selima naslonjenim na Metohiju i Rugovu (Bać, Besnik, Jablanica, Plumci, Dacići, Bukelj i Bandžov) govorio albanski. Klimentska sela koja su u početku bila dvojezična bosanski su prihvatila usred kontakta sa bihorskim Bošnjacima, naročito ženidbom.

Kultura[uredi | uredi izvor]

Od kulturnih institucija postoje Zavičajni muzej "Ganića kula" i Centar za kulturu, a od udruženja Udruženje umjetnika "Kula" te folklorni ansambli KUD "Vrelo Ibra" i KUD "Centar za kulturu".

Centar za kulturu organizuje manifestacije: Međunarodni festival dječije pjesme "Zlatna pahulja", Rožajsko kulturno ljeto, Dani dijaspore, Septembarski dani kulture, Književni susreti "Miroslav Đurović" i Likovni salon Likovnog kluba "Kula". Osim toga, jednom godišnje izlazi i časopis Rožajski zbornik.[11]

Obrazovanje[uredi | uredi izvor]

Na teritoriji općine Rožaje nastava se odvija u dvije srednje i 10 osnovnih škola sa 12 područnih odjeljenja. Postoje i dvije predškolske ustanove.

Poznate ličnosti[uredi | uredi izvor]

Galerija[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Lutovac, Milisav (1960). Rožaje i Štavica: antropogeografska ispitivanja. Beograd: Srpski etnografski zbornik.

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Opština Rožaje – Podaci o opštini" (PDF). Zajednica opština Crne Gore.
  2. ^ a b "STANOVNIŠTVO ROŽAJSKOG KRAJA". Kosovo za Sandžak. 22. 6. 2016.
  3. ^ Knjiga 9, Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2005, COBISS-ID 8.764.176
  4. ^ Knjiga 9, Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2005, COBISS-ID 8.764.176
  5. ^ a b c Zvanični rezultati popisa na web stranici Zavoda za statistiku Crne Gore
  6. ^ "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 5. 5. 2020.
  7. ^ Knjiga 1, Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9
  8. ^ "Vjerski sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 6. 5. 2020.
  9. ^ Knjiga 1, Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9
  10. ^ Knjiga 1, Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9
  11. ^ "O Centru za kulturu Rožaje". Centar za kulturu Rožaje.

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]


Flag of Montenegro.svg Nedovršeni članak Rožaje koji govori o gradu u Crnoj Gori treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.