Joseph Haydn

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Ambox warning blue construction.svg Trenutno se vrše izmjene na stranici.
Molimo ostale korisnike da ne uređuju sadržaj stranice dok je prikazano ovo obavještenje kako bi se izbjegao konflikt s izmjenama. Ako imate komentare i pitanja u vezi sa stranicom, koristite stranicu za razgovor.
Napomena: Ovaj šablon možete ukloniti ako nije bilo izmjena u posljednja tri dana.
Posljednju izmjenu napravio je korisnik Nerko65 (razgovor · doprinosi), 23. 10. 2018. u 01:18.
Joseph Haydn
Haydn portrait by Thomas Hardy (small).jpg
Rođenje Franz Joseph Haydn
31. mart 1732.
Rohrau, Sveto Rimsko Carstvo
Smrt 31. maj 1809.
Beč, Austrijsko Carstvo
Era Klasicizam
Značajna djela Čudak
Nenadani susret
Mjesečev svijet
Simfonija rastanka
Oxfordska simfonija

Joseph Haydn (31. mart 173231. maj 1809) bio je austrijski kompozitor i dirigent, te jedan od najplodnijih i najistaknutijih kompozitora klasičnog perioda u muzici. Tokom njegovog dugotrajnog plodnog muzičkog djelovanja bio je u središtu uspostavljanja bečkog klasičnog stila, obuhvatajuċi kasni barok i rani period romantizma. Rodio se u vrijeme dok je Johann Sebastian Bach bio zadužen za komponovanje liturgijske muzike (kantor) u Katedrali Svetog Tome u Leipzigu, a umro je kad je Ludwig van Beethoven tek objavio svoju Pastoralnu simfoniju.

Upravo je Haydn bio taj koji je svojom originalnošċu i naizgled neiscrpnim bogatstvom muzičkih otkriċa bio most između dva veċ navedena muzička perioda. Odgovoran je za kreiranje i standardizaciju onoga što danas smatramo gudačkim kvartetom iz klasičnog perioda, a u nešto manjoj mjeri i klasičnoj simfoniji, kao i njegovom značajnom doprinosu i razvoju drugih muzičkih žanrova iz njegovog vremena kao na primjer klavirskog tria i sonatnog oblika. Dugogodišnji stanovnik Austrije, Haydn je proveo najveċi dio svoje dugotrajne karijere kao dvorski muzičar kod bogate mađarske aristokratske porodice Esterházy na njihovom udaljenom imanju. Izolovan od drugih kompozitora i trendova u muzici do poznijeg dijela njegovog dugog života, on je, kako je rekao, "bio prisiljen da postane originalan." Za više od 50 godina njegovog kompozitorskog djelovanja napisao je: 107 simfonija, 68 djela za gudački kvartet, 62 klavirskih sonata, 45 klavirskih tria, 14 misa, 24 opere, kao i oratorije "Stvaranje," i “Godišnja doba,” koja su predstavljala najvažnije muzičke stilove tog vremena koje je Joseph Haydn koristio prilikom komponovanja njegovog ogromnog muzičkog repertoara.

Komponovao je i muziku koja se danas koristi prilikom izvođenja njemačke državne himne (Deutschlandlied). U vrijeme njegove smrti, bio je jedan od najslavnijih kompozitora u Evropi i na evropskoj muzičkoj sceni s kraja 18. vijeka po značaju bio je upoređivan sa Williamom Shaekspearom u književnosti. Joseph Haydn je bio brat Michaela Haydna, koji je i sam bio priznat kompozitor i Johanna Evangeliste Haydna tenor pjevača. Bio je također bliski prijatelj Volfganga Amadeusa Mocarta i nastavnik klavira Ludwiga van Beethovena.

Biografija[uredi | uredi izvor]

Rane godine[uredi | uredi izvor]

Rodna kuċa Josepha Haydna.

Joseph Haydn je bio rođen u selu Rohrau u Austriji, koje se tada nalazilo na granici s Mađarskom. Njegov otac Mathias, kolekcionar, također je služio u uredu slično gradonačelniku manjeg mjesta. Haydnova majka Maria Koller prethodno je radila kao kuharica na dvoru grofa Harracha, predsjedavajućeg aristokrata u Rohrauu. Njegovi roditelji nisu bili muzički obrazovani, ali je otac bio entuzijastičan narodni muzičar, koji je tokom karijere naučio svirati harfu. Prema Haydnovim kasnijim sjećanjima, njegova porodica za vrijeme njegovog djetinjstva bila je izuzetno muzički nadarena i često su pjevali zajedno sa susjedima.

Haydnovi roditelji primijetili su da je njihov sin muzički talentovan i znali su da u Rohrauu ne bi imao šanse steći ozbiljno muzičko obrazovanje. Upravo iz tog razloga prihvatili su prijedlog svog rođaka Johanna Mathiasa Francka, školskog učitelja i dirigenta hora u obližnjem Hainburgu, da osigura mladom Haydnu muzičko obrazovanje. Ubrzo nakon toga Haydn je otišao s Franckom u Hainburg udaljen 12 kilometara i nikad više nije živio sa svojim roditeljima.

Život kod rođaka nije bio nimalo lahak za Haydna, koji je kasnije govorio da je često bio gladan i da se stidio svoje neuredne odjeće. Tu je počela njegova muzička obuka, koja se sastojala od školske nastave od 7 do 10 sati svakog jutra, nakon čega je slijedila crkvena misa. Nakon ručka slijedila su još tri sata školske nastave, a zatim časovi sviranja čembala i violine. Unatoč svemu, za dvije godine boravka u Hainburgu mladi Haydn naučio je mnogo o muzici, gdje je ujedno bio izložen svoj strogosti austrijskog obrazovanja iz 18. vijeka. U poznim godinama Haydn je jednom izjavio Albertu Christophu Diesu, njegovom savremeniku i biografu, da će uvijek biti zahvalan svom rođaku što ga je naučio da bude marljiv. Stanovnici Hainburga imali su ga priliku čuti kako pjeva visoke pjevačke dionice u crkvenom horu. Haydnovo pjevanje impresioniralo je sve koji su ga čuli. Tako je nakon jednog od nastupa 1739. godine upoznao Georga von Reuttera, muzičkog direktora u Katedrali svetog Stjepana u Beču, koji je posjetio Hainburg u potrazi za novim horistima. Haydn je prošao audiciju kod Reuttera, a nakon nekoliko mjeseci dodatne obuke preselio se u Beč 1740. godine, gdje je sljedećih devet godina radio kao horist.

Katedrala sv. Stjepana, ispred koje se nalazi kapelnički dom (srušen 1804. godine) gdje je Haydn živio kao horist.

Haydn je živio u kući pored Katedrale sv. Stjepana, zajedno s Reutterovom porodicom i još četvoricom horista. Nakon 1745. godine pridružio im se i Haydnov mlađi brat Michael. Pjevači su bili podučavani latinskom jeziku i drugim školskim predmetima, kao i pjevanju, violini i klaviru. Reutter je malo pomogao Haydnu u oblastima muzičke teorije i kompozicije, dajući mu samo dvije lekcije tokom njegovog cjelokupnog boravka na mjestu horista. U to vrijeme Beč je bio raskršće preko kojeg se iz Italije u sjeverne germanske zemlje odvijala ne samo trgovinska razmjena nego i širenje umjetničkih i arhitektonskih utjecaja. Polifonijska škola Giovannija Pierluigija Palestrine nije u potpunosti izumrla nego je bila smatrana "antičkim stilom", koji se koristio tokom katoličkih vjerskih praznika i kao model za obuku mladih kompozitora.

Noviji italijanski muzički stil bio je veoma popularan u to vrijeme u Beču. Bio je bogat melodijskom slobodom, instrumentalnom bojom i polifonijskom vještinom karakterističnom za barok, a bečka publika bila je upoznata s njima posredstvom muzičkih djela Georga Friedricha Händela, kao i instrumentalnih djela Antonija Vivaldija i Arcangela Corellija. Katedrala sv. Stjepana bila je jedan od vodećih muzičkih centara u Evropi, a Haydn je imao priliku naučiti mnogo toga kroz mnogobrojne nastupe kao profesionalni muzičar. Svakog dana bio je obavezan pjevati kao horist tokom dvije crkvene službe u katedrali; osim toga, hor je pjevao tokom brojnih vjerskih, dvorskih i civilnih službi (praznika, procesija i sahrana). Vjerovatno su nastupali i tokom sahrane Antonija Vivaldija, koji je umro u siromaštvu u Beču 1741. godine. Nastupali su i na privatnim koncertima za bečko plemstvo, gdje je mladi Haydn tokom pauza u nastupima imao priliku nadoknaditi slab jelovnik koji je imao kod Reuttera.

Slobodni umjetnik u Beču[uredi | uredi izvor]

Mapa na kojoj su prikazana mjesta gdje je Haydn živio i radio ili koja je posjetio.

Do 1749. godine Haydn je fizički sazrio do te tačke da više nije mogao pjevati visoke horske dionice. Carica Marija Tereza sama se žalila Reutteru u vezi njegovog pjevanja, a to ċe i biti glavnim razlogom njegovog izbacivanja iz horske škole. Sam Haydn je dao povod Reutteru nakon njegove šale prilikom koje je makazama odrezao pletenicu svojoj horskoj drugarici. To je bilo dovoljno za Reuttera, nakon čega je Haydn ubrzo bio izbačen iz hora, a zatim poslat i na ulicu. Bez novca u džepu i sa nešto malo odjeċe, nakon 8 godina boravka u Beču kao horista, narednih nekoliko godina biċe najteže u njegovom životu. Imao je sreću da ga je prihvatio prijatelj iz horske škole Johann Michael Spangler, koji je nekoliko mjeseci dijelio porodičnu sobu sa Haydnom, a koji je odmah počeo da mukotrpno gradi karijeru slobodnog muzičara. Haydn se u početku borio, radeći na brojnim različitim poslovima kao nastavnik muzike i kao ulični serenader. Imao je tu sreċu da se nastanio u potkrovlju iste zgrade u kojoj su živjeli italijanski dvorski pjesnik i operski libretista Pietro Metastasio, čija su djela u svojim operama koristili svi iole poznatiji kompozitori tog vremena. Tu je živjela i princeza Esterhazy sa svoja dva sina, a u čijoj ċe službi Joseph Haydn kasnije provesti skoro 3 decenije svog stvaralačkog života. Italijanski kompozitor Niccolo Porpora je davao časove pjevanja tada devetogodišnjoj Marianne, koja je bila kċerka Niccoloa Martineza, a koji je radio u Apostolskoj nuncijaturi i živio kod Metastasija u njegovom velikom apartmanu. Sam Metastasio je bio zadužen za njeno obrazovanje, pa je tražio ko ċe Marianne pratiti na klaviru tokom njenih časova pjevanja. Saznavši za mladog muzičara koji je živio u istoj zgradi, pozvao je Haydna da joj bude pratnja na klaviru u zamjenu za besplatne obroke kod njega. Na tom poslu Joseph Haydn ċe provesti dvije godine, a Marianne ċe kasnije tokom 1780-ih svirati duete na klaviru zajedno sa Mozartom. Ovaj kontakt sa Italijanom Niccolom Porporom, koji je osim njegovog velikog ugleda kao učitelj pjevanja bio plodan i iskusan kompozitor ċe biti veoma važan za mladog Josepha Haydna. Od 1752. godine radio je kao klavirski pratilac Niccoloa Porpore koji je davao časove pjevanja plemstvu i njihovoj djeci. Na taj način Haydn je polahko ulazio u visoko bečko društvo, a od Porpore je kako je kasnije rekao saznao "prave osnove kompozicije ." Ovo poznanstvo mu je omogučilo i da privuče nove studente sviranja klavira. Bio je kratko zaposlen i kod grofa Friedricha Wilhelma von Haugwitza, koji je svirao orgulje u kapeli u Bohemskoj kancelariji na Judenplatz-u.

Dok je bio horista, Haydn nije dobio nikakvu sistematsku obuku iz muzičke teorije i kompozicije. Kao sredstvo muzičke obuke koristio je kontrapunktne vježbe iz teksta pod nazivom Gradus ad Parnassum napisan od strane Johanna Josepha Fuxa. Pažljivo je proučavao rad Carla Philippa Emanuela Bacha naučivši svirati njegove klavirske sonate, a za kojeg je kasnije priznao da je imao važan muzički utjecaj na njega.

Kako su se njegove muzičke izvođačke vještine poboljšavale, tako je počeo da raste i njegov ugled u javnosti. Njegov prvi uspjeh je bila opera, Der krumme Teufel (bos. Šepavi vrag), napisana za komičara Johanna Joseph Felixa Kurza, čije je scensko ime bilo "Bernardon." Djelo je uspješno premijerno prikazano 1753. godine, ali su ga ubrzo zatvorili cenzori zbog "uvredljivih napomena." Haydn je također primijetio (očigledno bez uznemiravanja) da su njegovi radovi koje su jednostavno obustavili objavljivati, počeli prodavati u lokalnim muzičkim prodavnicama. Između 1754. i 1756. godine Haydn je također radio samostalno na dvoru u Beču. Bio je među nekolicinom muzičara koji su bili plaćeni za usluge kao dopunski muzičari na balovima u čast carske djece, tokom karnevalske sezone i kao dopunski pjevači u carskoj kapeli (Hofkapelle) tokom vjerskih praznika.

Sa porastom njegovog ugleda, Haydn je na kraju dobio aristokratsko pokroviteljstvo, ključno za karijeru kompozitora u njegovo vrijeme. Grofica Maria Wilhelmine von Thun, koja je imala priliku čuti jednu od Haydnovih kompozicija, ponudila mu je posao učitelja pjevanja i klavijature. Godine 1756, baron Carl Josef Fürnberg zaposlio je Haydna na njegovom seoskom imanju Weinzierl, kraj Dunava blizu grada Melk nekih stotinjak kilometara uzvodno od Beča. Tu je kompozitor napisao njegove prve gudačke kvartete. Fürnberg je kasnije preporučio Haydna grofu Morzinu, koji je 1757. godine postao njegov prvi punopravni poslodavac.

Kod grofa Morzina[uredi | uredi izvor]

Palata grofa Morzina u mjestu Dolní Lukavice, Češka Republika

Tako je Haydn preselio u dvorac kod grofa Morzina u mjestu Dolní Lukavice današnja Češka, a zvanično je bio zaposlen kao kapelnik i kamerni kompozitor uz platu od 200 florina godišnje. Po prvi put na raspolaganju je imao mali orkestar kojim je dirigovao, a dužnost mu je bila da piše divertimente i muziku ("fieldpartien") za puhače za grofa i njegovo društvo nakon lova i drugih zabava vani. Kombinovao je muzičare sa gudačkim instrumentima u orkestru i puhače za koje je napisao i svoje prve simfonije, koje su bile kraċe po trajanju i jednostavnije po strukturi poput divertimenta i gudačkih kvarteta (quadri, kako ih je Haydn zvao). Na ovom poslu provest ċe 3 godine. Tokom posjeta Beču prilikom nastupa sa svojim orkestrom, upoznao je Mariju Alojziju Apoloniju Keller, koju ċe kasnije i oženiti u novembru 1760. godine u Katedrali Svetog Stefana. Brak je bio neuspješan i Haydn nije imao djece sa svojom suprugom. Jednom prilikom grof Morzin je pozvao princa Paula Antona Esterhazyja na jednu od njegovih večernjih zabava, tokom koje je princ imao priliku čuti muziku Josepha Haydna, te uvjeriti se u njegove kompozitorske i dirigentske sposobnosti. Te večeri Haydn je dirigovao svoju Simfoniju br. 1 u D-duru. Nekoliko mjeseci nakon ovog događaja, grof Morzin je usljed novčanih problema morao raspustiti orkestar.

Kapelnik na Esterhazy dvoru[uredi | uredi izvor]

Pogled na Eszterháza dvorac.

Čim je čuo ovu vijest, grof Esterhazy je odmah pozvao Haydna da bude kapelnik i dirigent u njegovom orkestru. U 29-oj godini života Joseph Haydn je potpisao ugovor sa princem Paulom Antonom Esterhazyjem 1. maja 1761. godine. Na ovom poslu ċe ostati 29 godina, što ċe uveliko odrediti i pravac njegove muzičke karijere. Po ugovoru Haydn je bio vice kapelnik i kao pomoċnik kapelnika Gregora Wernera, koji je usljed poodmaklih godina bio zadužen samo za crkvenu muziku. Međutim, Haydn je imao mnogobrojna zaduženja: komponiranje, dirigovanje orkestrom, većinu muzičkog administrativnog posla (vodio je računa o muzičkoj zbirci, kupovini muzičkih instrumenata, muzičkoj obuci, zapošljavanju, otpuštanju članova orkestra, redu i disciplini). Njegova je dužnost bila i da se svaki dan u 2 navrata pojavi kod princa Esterházyja i pita ako je "njegova visost" raspoložena da posluša koncertni nastup njegovog orkestra. Sva muzika koju su komponirala oba kapelnika bila je privatna imovina princa Esterházyja, a mogla se poslušati samo u njegovom dvorcu. Za ovako ogroman posao Joseph Haydn je imao godišnju platu 600 zlatnih guldena, što je trostruko više nego što je zarađivao kod grofa Morzina. Kada je stari kapelnik Gregor Werner umro 1766. godine, Haydn je preuzeo sve dužnosti i od starog kapelnika.

Princ Nikolas Esterházy, najvažniji mecena Josepha Haydna.

Unatoč ogromnim obavezama, u umjetničkom smislu ovo je bilo veoma stimulativno za daljnji razvoj Josepha Haydna kao kompozitora. U orkestru je imao violinskog virtuoza Italijana Luigija Tomasinija, za kojeg je malo kasnije napisao i neke od svojih violinskih koncerata. Kvalitet orkestra kojim je dirigovao, biċe za njega nadahnuċe da tokom ranih 1760-ih napiše brojne koncerte (concerti). Na zahtjev princa Paula Antona Esterhazyja komponirao je 3 simfonije koje ċe predstavljati tri razdoblja u jednom danu. Danas su te simfonije poznate pod nazivima: Simfonija br. 6 "Le Matin" (jutro), Simfonija br. 7 "Le Midi" (podne), Simfonija br. 8 "Le Soir" (večer). Najranije simfonije Josepha Haydna koje su danas na redovnom koncertnom repertoaru po mnogim svojim osobinama imale su za uzor barokni concerto grosso. U njima concertante elementi dolaze do punog izražaja, gdje je veċina muzičara u orkestru imala priliku da pokaže vještinu solo muziciranja na njihovim instrumentima. U periodu od od 1757. - 1763. godine Haydn je na dvoru princa Esterhazyja u Eisenstadtu komponirao 30 simfonija. Veċina ovih simfonija se sastojala od 4 stavka, gdje je menuet uglavnom bio treċi stavak. Ovo ċe biti standard za klasičnu simfoniju kakvu danas poznajemo.

Samo 11 mjeseci nakon stupanja Josepha Haydna na položaj kapelnika, njegov poslodavac princ Anton Paul Esterhazy umire u martu 1762. godine. Njega je naslijedio brat Nicolas Esterhazy, koji je bio još veċi ljubitelj muzike. Među prvim djelima koje je Haydn komponirao za novog princa bile su italijanska komična opera La Marchesa Nespola i opera Acide, a festa teatrale povodom vjenčanja prinčevog sina u januaru 1763. godine. Dvije godine nakon očeve smrti, Joseph Haydn je 1765. je uspio da zaposli najmlađeg brata (o ličnom trošku) kao horistu na dvoru princa Esterhazyja.

Haydn koncertna dvorana, gdje su bile izvođene opere komponirane od strane Josepha Haydna.

Po naredbi princa napravljena je 1766. godine velika palata koju je on nazvao Esterhaza, a mnogi njeni posjetioci ċe je nazvati "mali Versailles u Mađarskoj." U okviru palate bila je izgrađena operska kuċa koja je mogla primiti do 400 posjetilaca i pozorište. Većinu kompozitorske aktivnosti Haydna u to doba pratila je poseban muzički interes njegovog pokrovitelja princa Nikolasa. Tako je oko 1765. godine princ dobio i počeo učiti da svira baryton, neobičan muzički instrument sličan bas violi da gambi, ali sa veċim brojem žica. Haydnu je bilo zapovijedeno da komponira muziku na tom instrumentu za princa. Tokom narednih deset godina on ċe komponirati oko 200 djela za ovaj instrument u raznim ansamblima, od kojih su najznačajniji 126 tria za baryton. Bio je vođa orkestra, direktor pozorišne trupe, regrutovao je i obučavao pjevače, te pripremao i vodio koncertne nastupe. U to vrijeme dobio je i nadimak "papa Haydn" ne zbog njegovih godina starosti, veċ iz poštovanja zbog njegovog nesebičnog zalaganja kod princa Nikolasa Esterhazyja za dobrobit muzičara iz njegovog orkestra. Oko 1775. godine prestalo je prinčevo zanimanje za baryton, ustupivši mjesto novom hobiju, operskim produkcijama. Opere su ranije na Esterhazy dvoru bile komponirane sporadično i to samo za posebne prilike. Nakon 1775. postale su središte muzičkog života na dvoru, a opersko pozorište koje je princ izgradio u Esterházy biċe domaċin velikom broju gostiju tokom operskih sezona, sa više izvedenih novih opera svake godine. Osim opera, period s kraja 1760-ih je značajan i po sakralnoj muzici koju je Haydn tada komponirao po prvi put nakon njegovih godina kao slobodni umjetnik tokom 1750-ih. Posebno se izdvajaju: Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae ogromna kantata-misa komponirana 1766. (nakon smrti starog kapelnika Gregora Wernera), za hodočasničku baziliku u gradu Mariazell, Stabat Mater komponirano 1767. (po uzoru na Stabat Mater uradak od Pergolesija) prvo sakralno djelo Haydna koje ċe dospjeti do šire evropske slušalačke publike, a bilo je i predmetom velikh pohvala od strane njegovog savremenika i operskog kompozitora Johanna Hassea, te kantata Applausus iz 1768. Uz mnogobrojne opere koje je napisao, tu su i arije koje su bile ubačene kao zamjena u opere drugih kompozitora. Jedna od njegovih opera pod nazivom Lo Speziale izvedena 1770. godine u dvorcu Barona von Sumeraua, je bilo prvo predstavljanje njegovog operskog djela pred bečkom aristokratskom publikom. Godine 1775. izveden je u humanitarne svrhe njegov oratorij Il Ritorno di Tobia za Bečko udruženje muzičara (Tonkünstler-Societät), kao podrška udovicama i siročadi članova tog udruženja. Naredne godine, Joseph Haydn je bio pozvan da napiše svoju kratku biografiju za novinsko izdanje Die Gelehrte Östereich, gdje je bio uključen među najznačajnije ličnosti u austrijskom književnom i umjetničkom svijetu za tu godinu.

Proboj na evropskoj muzičkoj sceni i sve veċa popularnost[uredi | uredi izvor]

U njegovoj kompozitorskoj izolovanosti na Esterhaza dvoru, Haydn nije bio ni svjestan njegove rastuċe popularnosti kod evropske slušalačke publike. Veċ 1760-ih njegova djela su bila objavljena u Francuskoj, Holandiji i Engleskoj, a 1770-ih njegovi gudački kvarteti i simfonije bile su sve češċe izvođene na koncertnim pozornicama u Parizu i Londonu. Prva naznaka sve veċeg ugleda Josepha Haydna u Evropi došla je iz Madrida, gdje je pjesnik Yriarte posvetio Haydnu veliki dio svoje poeme pod nazivom La Musica smatrajuċi ga kompozitorskim prvakom "germanskih zemalja." Iz Španije, italijanski kompozitor i violončelista Luigi Boccherini je slao poruke sa pohvalama preko njihove zajedničke izdavačke kuċe Artaria. Također, Filharmonijsko udruženje iz Modene izabralo je Haydna 1780. za svog počasnog člana.

1779. bila je prelomna godina za Haydna, vezano za njegov poslovni ugovor: dok su prethodno sve njegove kompozicije bile vlasništvo porodice Esterházy, sada mu je bilo dozvoljeno da piše za druge i prodaje svoja muzička djela drugim izdavačima. U to vrijeme nije postojala zaštita autorskih prava, a dosta njegovih muzičkih djela je preko piratskih izdanja cirkulisalo širom Evrope. Haydn je ubrzo pomjerio svoj naglasak u kompoziciji koji bi odražavao ovu promjenu (manji broj opera, a više gudačkih kvarteta i simfonija), a pregovarao je sa više izdavača, kako austrijskih, tako i stranih. Tako je sklopio ugovor sa bečkom izdavačkom kuċom Artaria sa kojom ċe objaviti više od 300 muzičkih djela, uključujuċi brojne gudačke kvartete, među kojima i njegov najpoznatiji Op. 33. Shvativši njegovu umjetničku i komercijalnu vrijednost, izdavačka kuċa Artaria je naredne godine osim objavljivanja nove zbirke njegovih muzičkih djela, dala da se ugravira lik Josepha Haydna, te tako uključi na listu poznatih Austrijanaca koji su radili za tu izdavačku kuċu. Princ Nicholas Esterhazy je bio zadovoljan i polaskan ovakvim javnim priznanjima njegovom kapelniku koja su dolazila iz Beča. Violinista Fonteski je 1779. godine svojim koncertnim nastupima u Parizu predstavio tada najnovije simfonije Josepha Haydna. Pet godina kasnije, Chevalier de Saint-Georges koji je bio muzički direktor pariškog koncertnog udruženja Concert de la Loge Olympique naručio je od Haydna da komponira 6 simfonija, danas poznatih kao Pariške simfonije. Godine 1785. dobio je narudžbu iz grada Cádiza u južnoj Španiji da komponuje orkestarsku verziju Sedam posljednjih riječi Isusa Hrista. Djelo je naručeno od strane Oratorio de la Santa Cueva, crkve koja se nalazi u peċini, povodom njihove vjerske službe za Veliki petak.

Zadnje godine na Esterhazy dvoru[uredi | uredi izvor]

Godine 1780. izdavačka kuċa Artaria objavila je 6 klavirskih sonata br. 35-39 Josepha Haydna, posveċenih talentovanim sestrama Auenbrugger. U međuvremenu, komponiranje opera za novu opersku kuċu na Esterhazy dvoru otvorenu 1781. bila je njegova najvažnija aktivnost. Zabačenost Esterházy dvorca, koji je bio daleko od Beča, dovodi do toga da je Haydn počeo postepeno da se osjeća sve izolovanije i usamljenije. Žudio je da posjeti Beč zbog svojih mnogobrojnih prijateljstava tamo, a za njega naročito važan prijatelj je bila Maria Anna von Genzinger (1754-1793). Ona je bila supruga ličnog ljekara grofa Nikolaja u Beču, koja je započela blisku platonsku vezu sa kompozitorom 1789. godine. Haydn je često pisao gđi Genzinger, izražavajući svoju usamljenost na Esterházi dvoru i njegovu sreću što je u nekoliko navrata bio u mogućnosti da je posjeti u Beču. Haydn joj je kasnije često pisao iz Londona. Njena preuranjena smrt 1793. bila je udarac za Haydna i njegove Varijacije za klavir u f-molu, Hob. XVII: 6, možda su bile napisane kao odgovor na njenu smrt. Još jedan prijatelj u Beču bio je Volfgang Amadeus Mocart, koga je Haydn upoznao 1784. godine. Prema kasnijem iskazu irskog tenor pjevača, kompozitora i pozorišnog direktora Michaela Kellija i drugih, obojica su povremeno zajedno svirali u gudačkim kvartetima. Haydn je bio impresioniran Mocartovim radom i pohvalio ga drugim kompozitorima. Mocart je uzvratio uvažavanje, posvećujuċi šest gudačkih kvarteta, koji se danas nazivaju "Haydn kvarteti." Iste godine Haydn je komponovao posljednju operu za Esterhazy opersku kuċu pod nazivom Armida. Ova opera je bila ozbiljnija u odnosu na njegove ranije lagane, komične opere. Tokom zadnjih godina njegove službe na Esterhazy dvoru, Haydn se još jednom okreċe komponovanju gudačkih kvarteta. Tako je 1787. njegova izdavačka kuċa Artaria objavila njegovu zbirku od 6 gudačkih kvarteta poznatih kao "Pruski kvarteti" Op. 50. posveċenih tadašnjem kralju Pruske. Do kraja 1780-ih Haydn je komponovao još 2 zbirke po 6 gudačkih kvarteta Op. 54/55 i Op. 64. poznatih kao "Tost kvarteti" za Johanna Tosta koji je bio violinista u Esterhazy orkestru.

Londonska putovanja[uredi | uredi izvor]

Johann Peter Salomon

U septembru 1790. godine princ Nikolaj je umro, a naslijedio ga je njegov sin Anton Esterhazy. Za razliku od njegovog oca, Anton nije imao interesa za muziku. Da bi smanjio troškove, odmah je raspustio hor i orkestar, a ubrzo nakon toga napustio je i samu Esterhazy palatu. Haydn je dobio izdašnu godišnju penziju od 1400 florina (oko $6000.00), uz smanjenu platu od 400 florina. Iako su kompozitorske dužnosti na Esterhazy dvoru za Haydna bile zvanično završene, on je još uvijek zvanično bio zaposlen kod novog princa Antona Esterhazyja i morao je tražiti dozvolu od njega za putovanja. Ubrzo nakon povratka Haydna u Beč, odmah su počele stizati nove ponude za zaposlenje. Na vijest o smrti princa Nikolaja, Johann Peter Salomon je odmah sa konjskom kočijom krenuo na put iz Kölna za Beč. Salomon je ponudio Haydnu da u Londonu komponuje:

  • 6 novih simfonija za 300 funti i 200 funti za njihova autorska prava,
  • operu za impresarija Sir Johna Gallinija koji je posjedovao Hannover Square gdje ċe koncerti uz pratnju velikog orkestra biti održavani, uz nadoknadu od 300 funti
  • 20 muzičkih djela raznih stilova, koje ċe kompozitor dirigovati na koncertima i 200 funti nadoknade za dobrotvorni koncert

Joseph Haydn je odmah prihvatio ovako unosnu ponudu Johanna Petera Salomona, dobro poznatog njemačkog violinistu i koncertnog impresarija, koji je nastupao širom Evrope, a predvodio je vodeċe orkestre u Parizu i Londonu. Naredni dan ugovor je i zvanično bio potpisan, a Salomon je u okviru ugovora odmah uplatio u bečku banku 5000 florina (suma za 3 i po godine koliko je Haydn bio plaċen na Esterhazy dvoru) kao sigurnosnu uplatu. Salomon je ponudio i Mozartu da odmah krene sa njima u London, ali Mozart je odlučio da dođe u London naredne godine.

I prije njegovog dolaska u London, Haydn je tamo već bio veoma popularan kompozitor. Nakon smrti Johanna Christiana Bacha 1782. godine, Haydnova muzika je dominirala na koncertnoj sceni u Londonu. Njegova muzička djela bila su široko rasprostranjena od strane izdavača u Londonu, uključujući i izdavačku kuċu Forster sa kojom je Haydn imao ugovor kao i Longman & Broderip (koja je bila predstavnik u Engleskoj za Haydna kod bečkog izdavača Artaria). Napori da se Haydn dovede u London bili su preduzimani još od 1782. godine, ali su ga ugovor i njegova vjernost princu Nikolaju spriječili da prihvati sve ranije ponude.

Hannover Square Rooms, glavna koncertna dvorana sa 800 sjedišta, gdje je Haydn nastupao sa orkestrom u Londonu.

Nakon što se oprostio od Mocarta i drugih prijatelja, Haydn je 15. decembra 1790. napustio Beč sa Salomonom, a kasnije su došli u francuski lučki grad Calais gdje su prešli Engleski kanal na novogodišnji dan 1791. godine. Prvi put u svom životu je tada 58-godišnji kompozitor (koji nikada prije toga nije putovao izvan Austrije) vidio okean. Dolaskom u London, Haydn je u početku stanovao kod Salomona u The Great Pulteny Street (blizu Picadilly Circusa) gdje je radio u pozajmljenom studiju u obližnjoj Broadwood klavirskoj firmi. Dolazak Josepha Haydna u London je uzrokovala senzaciju, a sam kompozitor je bio glavna tema razgovora u visokim kulturnim i političkim krugovima. Ubrzo nakon njegovog dolaska bio je posjeċen od strane ambasadora Austrije i Napuljske kraljevine. 19. januara 1791. bio je pozvan na kraljevski dvorski bal povodom proslave rođendana kraljice Šarlote od Meklenburg-Štrelica. Tu je bio predstavljen princu od Walesa, buduċem kralju Đorđu IV. To je bio početak vrlo dobrog vremena za ovog kompozitora, a prvi njegov nastup održan je 11. marta iste godine u koncertnoj dvorani Hannover Square Rooms koju je 1775. otvorio sa svojim koncertnim nastupom Johann Christian Bach. Tokom tog i narednih koncertnih nastupa njegove nove simfonije bile su primljene sa ovacijama kod publike i izvrsnim kritikama u londonskim novinama. Tokom njegove dvije koncertne sezone u Londonu (1791-1792 i 1794-1795) Joseph Haydn je komponirao njegovih zadnjih 12 simfonija br. 93-104, poznatijih kao Londonske Simfonije. U julu 1791. bio je pozvan na Univerzitet u Oxfordu da primi počasni muzički doktorat, a kao tezu za svoj doktorat Joseph Haydn je podnio Simfoniju br. 92., danas poznatu kao Oxfordska simfonija. Osim komponovanja i čestih koncertnih nastupa u Londonu, Haydn je imao vremena za posjete koncertima londonskih muzičara i za izlete van grada. Tako je u novembru 1791. bio pozvan u posjetu kod princa od Walesa i njegovog brata grofa od Yorka na njegovo imanje. Tamo je Haydn bio počasni gost, a ne kao dio posluge što je bio slučaj na Esterhazy dvoru. O ljepotama njegove novostečene slobode kompozitor je u svojim pismima pisao svojoj prijateljici Marianne von Genzinger. U junu 1792. Haydn je posjetio i čuvenog astronoma Williama Herschela u njegovoj laboratoriji. Također, prisustvovao je i konjskim utrkama u najpoznatijem britanskom trkalištu Ascot koje se nalazi 40 km zapadno od Londona. Tokom njegovog prvog boravka u Londonu Haydn je stekao mnogo novih prijatelja, te je upoznao udovicu Rebeccu Schroeter njegovu studenticu klavira, sa kojom je razvio i ljubavnu vezu. Njoj je posvetio 3 njegova najbolja klavirska tria, uključujuċi i "Romski rondo" kao i njegove 3 zadnje klavirske sonate. Krajem juna Haydn odlazi iz Londona i vraċa se u Beč. Tokom povratka svratio je u Bonn, gdje mu je bio predstavljen tada mladi kompozitor Ludwig van Beethoven.

Haydn za vrijeme izvedbe jednog od njegovih gudačkih kvarteta. Slika se trenutno nalazi u Državnom Muzeju u Beču.

Nakon povratka Haydna u Beč, za njim dolazi i Beethoven koji ubrzo postaje njegov učenik klavira do drugog putovanja u London. Tokom ljeta poveo je sa sobom i Beethovena u Eisenstadt, gdje nije imao mnogo posla, te ga je učio polifoniji. Haydn je nakon njegovog povratka iz Londona hladno dočekan u Beču. Gradske novine nisu uopšte pisale o njegovim londonskim uspjesima, a ni koncerti nisu organizovani u njegovu čast. Austrijski dvor nije odao nikakvo priznanje kompozitoru koji je toliko proslavio austrijsku muziku. Za razliku od bečkih vladajuċih krugova, njegovi stari prijatelji su ga toplo dočekali. Tu u Beču Haydn se uvjerio da je Mozart zaista mrtav, te da su vijesti o njegovoj smrti koje je Haydn čuo u Londonu i smatrao ih samo glasinama bile istinite. 26. januara 1793. umire i njegov najbolji prijatelj Marianne Genzinger, sa kojom se Haydn redovno dopisivao tokom prvog boravka u Londonu. Tokom ovog boravka u Beču, Haydn je kupio kuću za sebe i svoju suprugu u predgrađu i počeo da je preuređuje. Također, organizovao je i izvođenje nekih njegovih londonskih simfonija na lokalnim koncertima. Do trenutka kada je došlo vrijeme za drugo putovanje u Englesku (1794-1795), Haydn je veċ tada postao poznata ličnost na londonskoj koncertnoj sceni. Početak njegovog drugog boravka (od februara do maja) u Londonu bio je u znaku koncertnih nastupa na kojima je Haydn predstavio svoju Simfoniju br. 99 koja je bila komponirana u Beču, te Aponny gudačke kvartete br. 71 i 74. Veliki uspjeh kod publike ostvarila je njegova Simfonija br. 100, poznata i po nadimku kao Vojna Simfonija, koja je bila najpoularnije muzičko djelo još za njegova života. U pauzi između koncertnih serija za King's Theater Haydn je posjetio: Katedralu u Winchesteru, Palatu Hampton Court, Portsmouth i Isle of Wight u južnoj Engleskoj. Po povratku sa odmora, Haydn je na početku nove koncertne sezone 2. februara po prvi put predstavio Simfoniju br. 102, a tačno mjesec dana kasnije i Simfoniju br. 103. Njegov najveċi trijumf kao simfoniste bila je izvedba njegove najnovije Simfonije br. 104 sa orkestrom od 60 muzičara predvođenih italijanskim violinistom i kompozitorom Giovannijem Battistom Viottijem. To je ujedno bio i vrhunac u njegovoj cjelokupnoj muzičkoj karijeri. Ubrzo nakon toga slijedila je ponuda Đorđa III da za stalno ostane u Engleskoj, kao i ponuda kraljice Charlotte od Mecklenburg-Strelitza da dobije luksuzni smještaj u kraljevskom zamku Windsor. Međutim, Haydn je sve to odbio zbog njegove želje da okonča svoj život u rodnoj Austriji. Posljednji dobrotvorni koncert održan krajem koncertne sezone 1795. u čast Josepha Haydna bio je veliki uspjeh i predstavljao je vrhunac njegove karijere u Engleskoj. Prema pisanju njegovog biografa Griesingera "Haydn je smatrao dane provedene u Engleskoj najsretnijim u njegovom životu i da je bio svugdje poštovan, te da je to otvorilo novi svijet za njega."

Zadnje godine u Beču[uredi | uredi izvor]

Kuċa u Beču (danas muzej) gdje je Haydn živio posljednje godine svog života.

Haydn se vratio u Beč 1795. godine, a ubrzo zatim princ Anton je umro. Njegov nasljednik Nikolaj II predložio je da se ponovo oživi muzička aktivnost na Esterházy dvoru, ​​a Haydn ċe ponovo da služi kao kapelnik. Haydn je preuzeo to radno mjesto gdje je radio pola radnog vremena. Ljeta je proveo na Esterházy dvoru u Eisenstadtu, a tokom nekoliko godina muzičkog djelovanja napisao je šest misa za Esterházy porodicu.

U to vrijeme Haydn je postao javna ličnost u Beču. Većinu svog vremena proveo je u svom domu, velikoj kući u predgrađu Windmühle gdje je pisao muzička djela za javne nastupe. U saradnji sa njegovim libretistom i mentorom Gottfriedom van Swietenom, a uz novčanu podršku njegovog muzičkog udruženja Gülsellschaft der Associierten Haydn je koponirao svoja dva velika oratorija, Stvaranje (1798.) i Godišnja doba (1801). Oba oratorija su bili entuzijastično primljeni. Haydn se često pojavljivao pred publikom predvodeći koncertne izvedbe oratorija Stvaranje i Godišnja doba u dobrotvorne svrhe uključujući i programe dobrotvornog društva Tonkünstler-Societät. On je komponovao i instrumentalnu muziku: popularni Concerto za trubu, te posljednjih devet u njegovoj dugoj seriji gudačkih kvarteta, uključujući Gudačke kvartete Op. 76. Tema koja se koristi u carskom kvartetu "Gott erhalte Franz den Kaiser" ("Carska himna", 1797) postigla je veliki uspjeh i postala "trajni znak austrijskog identiteta do Prvog svjetskog rata" (Jones). Ova melodija je na kraju korišćena za Deutschlandlied, sada nacionalna himna Njemačke.

Tokom kasnijih godina ovog uspješnog perioda, Haydn se suočio s poznim godinama i promjenljivim zdravljem i morao je da se bori da završi svoja posljednja muzička djela. Njegovo posljednje veliko muzičko djelo iz 1802. godine, bio je šesta misa za porodicu Esterházy, pod nazivom Harmoniemesse. Do kraja 1803. godine, zdravstveno stanje Josepha Haydna je bilo pogoršano do te mjere da je fizički bio nesposoban da komponuje nova djela. Njegova muzička karijera se postepeno gasila. Porodica Esterházy ga je zadržala na mjestu kapelnika do kraja (kao što je to već bio slučaj sa njegovim prethodnikom Werner-om), ali su imenovali novo osoblje da predvodi njihov muzički orkestar: Johann Michael Fuchs 1802. godine kao zamjenik kapelnika i Johann Nepomuk Hummel kao konzertmeister 1804. Posljednje ljeto Josepha Haydna u Eisenstadtu bilo je 1803., a njegov posljednji nastup pred publikom kao dirigent bio je dobrotvorni nastup prilikom izvedbe Sedam posljednjih riječi 26. decembra 1803. godine. Haydn je bio dobro zbrinut od strane svojih slugu, a tokom zadnjih godina njegovog života primio je mnoge posjetioce i ukazane su mu javne počasti. Konačni trijumf dogodio se 27. marta 1808. godine kada je u njegovu čast organizovana koncertna izvedba njegovog oratorija Stvaranje. Veoma krhki kompozitor doveden je u koncertnu dvoranu na stolici i dočekan uz zvuke truba i bubnjeva. Bio je pozdravljen od strane Ludwiga van Beethovena, Antonia Sallieria (koji je predvodio koncertni nastup) kao i drugih muzičara i članova aristokratije. Nakon ovog događaja Haydn je živio je još 14 mjeseci, a umro je 31. maja 1809. godine.

Etničko porijeklo Josepha Haydna[uredi | uredi izvor]

Hrvatski etnomuzikolog Franjo Kuhač, crtež iz 1874. godine.

Tokom kasnog 19. vijeka hrvatski etnomuzikolog Franjo Kuhač je iznio tezu o tome da je Joseph Haydn hrvatskog porijekla. On je svoju tezu zasnovao na brojnim hrvatskim narodnim melodijama koje se mogu naċi u djelima austrijskog kompozitora. Tokom 1930-ih njemački etnomuzikolog Ernst Fritz Schmid je istraživao etničko porijeklo Josepha Haydna. Pregledao je sve tada dostupne parohijske dokumente (rodne listove, potvrde o vjenčanjima, smrtovnice) vezane za pretke Josepha Haydna. Njegov zaključak je bio da je Haydn austrijski državljanin njemačkog porijekla, jer su očevo prezime Haydn i majčino prezime Koller njemačkog porijekla. Ovo stanovište je danas prihvaċeno od veċine današnjih muzikologa. Joseph Haydn koji je živio u višenacionalnoj Austro-Ugarskoj monarhiji izvrsno je poznavao jezike, muziku i običaje hrvatskih, madžarskih i austrijskih seljaka. I on je bio rođen na selu, a upravo to poznavanje kulturne i muzičke tradicije njegovog vlastitog okruženja je bio jedan od veoma važnih činilaca njegove kompozitorske veličine.

Djela:

  • Čudak, Nenadani susret, Mjesečev svijet, Simfonija rastanka, Oxfordska, 6 Pariskih i 12 Londonskih simfonija, 84 gudačka kvarteta (najvrijedniji po 6 tzv. Sunčanih, Ruskih, Pruskih, te Apponyji i Erdodoy), pasija "Sedam posljednjih riječi Spasiteljevih"), oratoriji Stvaranje i Godišnja doba.

Mediji[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Classical Music A Chronology, John Paxman, Terry Barfoot, objavljena od strane Omnibus Press 141 Wooster Street, New York, NY 10012, ISBN 978-1-4683-1272-0
  • Joseph Haydn, An Esential Guida To His Life And Works, Neil Wenborn, prvo izdanje od strane Pavillion Books Limited in London, Great Britain, 1997. godine, ISBN 1 86205 011 2
  • Composer's World - Joseph Haydn, Wendy Thompson, prvo izdanje od strane Viking, A Division of Pinguin Books USA Inc., New York City, New York, 1991 godine, ISBN 0-670-84171-4
  • Haydn A Creative Life In Music, Karl Geiringer, Irene Geiringer, prvo izdanje od strane W.W. Norton and Company Inc., New York City, New York, 1946. godine, ISBN 0-520-04317-0
  • The Master Musicians - Haydn, Rosemary Hughes, prvo izdanje od strane J.M. Dent & Sons LTD., 1950 godine, ISBN 0 460 02160 5