Joseph Haydn

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Ambox warning blue construction.svg Trenutno se vrše izmjene na stranici.
Molimo ostale korisnike da ne uređuju sadržaj stranice dok je prikazano ovo obavještenje kako bi se izbjegao konflikt s izmjenama. Ako imate komentare i pitanja u vezi sa stranicom, koristite stranicu za razgovor.
Napomena: Ovaj šablon možete ukloniti ako nije bilo izmjena u posljednja tri dana.
Posljednju izmjenu napravio je korisnik KWiki (razgovor · doprinosi), 14. 6. 2018. u 11:31.
Joseph Haydn
Haydn portrait by Thomas Hardy (small).jpg
Rođenje Franz Joseph Haydn
31. mart 1732.
Rohrau, Sveto Rimsko Carstvo
Smrt 31. maj 1809.
Beč, Austrijsko Carstvo
Era Klasicizam
Značajna djela Čudak
Nenadani susret
Mjesečev svijet
Simfonija rastanka
Oxfordska simfonija

Joseph Haydn (31. mart 173231. maj 1809) bio je austrijski kompozitor i dirigent, te jedan od najplodnijih i najistaknutijih kompozitora klasičnog perioda u muzici. Tokom njegovog dugotrajnog plodnog muzičkog djelovanja bio je u središtu uspostavljanja bečkog klasičnog stila, obuhvatajuċi kasni barok i rani period romantizma. Rodio se u vrijeme dok je Johann Sebastian Bach bio zadužen za komponovanje liturgijske muzike (kantor) u Katedrali Svetog Tome u Leipzigu, a umro je kad je Ludwig van Beethoven tek objavio svoju Pastoralnu simfoniju.

Upravo je Haydn bio taj koji je svojom originalnošċu i naizgled neiscrpnim bogatstvom muzičkih otkriċa bio most između dva veċ navedena muzička perioda. Odgovoran je za kreiranje i standardizaciju onoga što danas smatramo gudačkim kvartetom iz klasičnog perioda, a u nešto manjoj mjeri i klasičnoj simfoniji, kao i njegovom značajnom doprinosu i razvoju drugih muzičkih žanrova iz njegovog vremena kao na primjer klavirskog tria i sonatnog oblika. Dugogodišnji stanovnik Austrije, Haydn je proveo najveċi dio svoje dugotrajne karijere kao dvorski muzičar kod bogate mađarske aristokratske porodice Esterházy na njihovom udaljenom imanju. Izolovan od drugih kompozitora i trendova u muzici do poznijeg dijela njegovog dugog života, on je, kako je rekao, "bio prisiljen da postane originalan." Za više od 50 godina njegovog kompozitorskog djelovanja napisao je: 107 simfonija, 68 djela za gudački kvartet, 62 klavirskih sonata, 45 klavirskih tria, 14 misa, 24 opere, kao i oratorije "Stvaranje," i “Godišnja doba,” koja su predstavljala najvažnije muzičke stilove tog vremena koje je Joseph Haydn koristio prilikom komponovanja njegovog ogromnog muzičkog repertoara.

Komponovao je i muziku koja se danas koristi prilikom izvođenja njemačke državne himne (Deutschlandlied). U vrijeme njegove smrti, bio je jedan od najslavnijih kompozitora u Evropi i na evropskoj muzičkoj sceni s kraja 18. vijeka po značaju bio je upoređivan sa Williamom Shaekspearom u književnosti. Joseph Haydn je bio brat Michaela Haydna, koji je i sam bio priznat kompozitor i Johanna Evangeliste Haydna tenor pjevača. Bio je također bliski prijatelj Volfganga Amadeusa Mocarta i nastavnik klavira Ludwiga van Beethovena.

Biografija[uredi | uredi izvor]

Rane godine[uredi | uredi izvor]

Joseph Haydn je bio rođen u selu Rohrau u Austriji, koje se tada nalazilo na granici s Mađarskom. Njegov otac Mathias, kolekcionar, također je služio u uredu slično gradonačelniku manjeg mjesta. Haydnova majka Maria Koller prethodno je radila kao kuharica na dvoru grofa Harracha, predsjedavajućeg aristokrata u Rohrauu. Njegovi roditelji nisu bili muzički obrazovani, ali je otac bio entuzijastičan narodni muzičar, koji je tokom karijere naučio svirati harfu. Prema Haydnovim kasnijim sjećanjima, njegova porodica za vrijeme njegovog djetinjstva bila je izuzetno muzički nadarena i često su pjevali zajedno sa susjedima.

Haydnovi roditelji primijetili su da je njihov sin muzički talentovan i znali su da u Rohrauu ne bi imao šanse steći ozbiljno muzičko obrazovanje. Upravo iz tog razloga prihvatili su prijedlog svog rođaka Johanna Mathiasa Francka, školskog učitelja i dirigenta hora u obližnjem Hainburgu, da osigura mladom Haydnu muzičko obrazovanje. Ubrzo nakon toga Haydn je otišao s Franckom u Hainburg udaljen 12 kilometara i nikad više nije živio sa svojim roditeljima.

Život kod rođaka nije bio nimalo lahak za Haydna, koji je kasnije govorio da je često bio gladan i da se stidio svoje neuredne odjeće. Tu je počela njegova muzička obuka, koja se sastojala od školske nastave od 7 do 10 sati svakog jutra, nakon čega je slijedila crkvena misa. Nakon ručka slijedila su još tri sata školske nastave, a zatim časovi sviranja čembala i violine. Unatoč svemu, za dvije godine boravka u Hainburgu mladi Haydn naučio je mnogo o muzici, gdje je ujedno bio izložen svoj strogosti austrijskog obrazovanja iz 18. vijeka. U poznim godinama Haydn je jednom izjavio Albertu Christophu Diesu, njegovom savremeniku i biografu, da će uvijek biti zahvalan svom rođaku što ga je naučio da bude marljiv. Stanovnici Hainburga imali su ga priliku čuti kako pjeva visoke pjevačke dionice u crkvenom horu. Haydnovo pjevanje impresioniralo je sve koji su ga čuli. Tako je nakon jednog od nastupa 1739. godine upoznao Georga von Reuttera, muzičkog direktora u Katedrali svetog Stjepana u Beču, koji je posjetio Hainburg u potrazi za novim horistima. Haydn je prošao audiciju kod Reuttera, a nakon nekoliko mjeseci dodatne obuke preselio se u Beč 1740. godine, gdje je sljedećih devet godina radio kao horist.

Katedrala sv. Stjepana, ispred koje se nalazi kapelnički dom (srušen 1804. godine) gdje je Haydn živio kao horist.

Haydn je živio u kući pored Katedrale sv. Stjepana, zajedno s Reutterovom porodicom i još četvoricom horista. Nakon 1745. godine pridružio im se i Haydnov mlađi brat Michael. Pjevači su bili podučavani latinskom jeziku i drugim školskim predmetima, kao i pjevanju, violini i klaviru. Reutter je malo pomogao Haydnu u oblastima muzičke teorije i kompozicije, dajući mu samo dvije lekcije tokom njegovog cjelokupnog boravka na mjestu horista. U to vrijeme Beč je bio raskršće preko kojeg se iz Italije u sjeverne germanske zemlje odvijala ne samo trgovinska razmjena nego i širenje umjetničkih i arhitektonskih utjecaja. Polifonijska škola Giovannija Pierluigija Palestrine nije u potpunosti izumrla nego je bila smatrana "antičkim stilom", koji se koristio tokom katoličkih vjerskih praznika i kao model za obuku mladih kompozitora.

Noviji italijanski muzički stil bio je veoma popularan u to vrijeme u Beču. Bio je bogat melodijskom slobodom, instrumentalnom bojom i polifonijskom vještinom karakterističnom za barok, a bečka publika bila je upoznata s njima posredstvom muzičkih djela Georga Friedricha Händela, kao i instrumentalnih djela Antonija Vivaldija i Arcangela Corellija. Katedrala sv. Stjepana bila je jedan od vodećih muzičkih centara u Evropi, a Haydn je imao priliku naučiti mnogo toga kroz mnogobrojne nastupe kao profesionalni muzičar. Svakog dana bio je obavezan pjevati kao horist tokom dvije crkvene službe u katedrali; osim toga, hor je pjevao tokom brojnih vjerskih, dvorskih i civilnih službi (praznika, procesija i sahrana). Vjerovatno su nastupali i tokom sahrane Antonija Vivaldija, koji je umro u siromaštvu u Beču 1741. godine. Nastupali su i na privatnim koncertima za bečko plemstvo, gdje je mladi Haydn tokom pauza u nastupima imao priliku nadoknaditi slab jelovnik koji je imao kod Reuttera.

Slobodni umjetnik u Beču[uredi | uredi izvor]

Mapa na kojoj su prikazana mjesta gdje je Haydn živio i radio ili koja je posjetio.

Do 1749. godine Haydn je fizički sazrio do te tačke da više nije mogao pjevati visoke horske dionice. Carica Marija Tereza sama se žalila Reutteru u vezi njegovog pjevanja, a to ċe i biti glavnim razlogom njegovog izbacivanja iz horske škole. Sam Haydn je dao povod Reutteru nakon njegove šale prilikom koje je makazama odrezao pletenicu svojoj horskoj drugarici. To je bilo dovoljno za Reuttera, nakon čega je Haydn ubrzo bio izbačen iz hora, a zatim poslat i na ulicu. Bez novca u džepu i sa nešto malo odjeċe, nakon 8 godina boravka u Beču kao horista, narednih nekoliko godina biċe najteže u njegovom životu. Imao je sreću da ga je prihvatio prijatelj iz horske škole Johann Michael Spangler, koji je nekoliko mjeseci dijelio porodičnu sobu sa Haydnom, a koji je odmah počeo da mukotrpno gradi karijeru slobodnog muzičara. Haydn se u početku borio, radeći na brojnim različitim poslovima kao nastavnik muzike i kao ulični serenader. Imao je tu sreċu da se nastanio u potkrovlju iste zgrade u kojoj su živjeli italijanski dvorski pjesnik i operski libretista Pietro Metastasio, čija su djela u svojim operama koristili svi iole poznatiji kompozitori tog vremena. Tu je živjela i princeza Esterhazy sa svoja dva sina, a u čijoj ċe službi Joseph Haydn kasnije provesti skoro 3 decenije svog stvaralačkog života. Italijanski kompozitor Niccolo Porpora je davao časove pjevanja tada devetogodišnjoj Marianne, koja je bila kċerka Niccoloa Martineza, a koji je radio u Apostolskoj nuncijaturi i živio kod Metastasija u njegovom velikom apartmanu. Sam Metastasio je bio zadužen za njeno obrazovanje, pa je tražio ko ċe Marianne pratiti na klaviru tokom njenih časova pjevanja. Saznavši za mladog muzičara koji je živio u istoj zgradi, pozvao je Haydna da joj bude pratnja na klaviru u zamjenu za besplatne obroke kod njega. Na tom poslu Joseph Haydn ċe provesti dvije godine, a Marianne ċe kasnije tokom 1780-ih svirati duete na klaviru zajedno sa Mozartom. Ovaj kontakt sa Italijanom Niccolom Porporom, koji je osim njegovog velikog ugleda kao učitelj pjevanja bio plodan i iskusan kompozitor ċe biti veoma važan za mladog Josepha Haydna. Od 1752. godine radio je kao klavirski pratilac Niccoloa Porpore koji je davao časove pjevanja plemstvu i njihovoj djeci. Na taj način Haydn je polahko ulazio u visoko bečko društvo, a od Porpore je kako je kasnije rekao saznao "prave osnove kompozicije ." Ovo poznanstvo mu je omogučilo i da privuče nove studente sviranja klavira. Bio je kratko zaposlen i kod grofa Friedricha Wilhelma von Haugwitza, koji je svirao orgulje u kapeli u Bohemskoj kancelariji na Judenplatz-u.

Dok je bio horista, Haydn nije dobio nikakvu sistematsku obuku iz muzičke teorije i kompozicije. Kao sredstvo muzičke obuke koristio je kontrapunktne vježbe iz teksta pod nazivom Gradus ad Parnassum napisan od strane Johanna Josepha Fuxa. Pažljivo je proučavao rad Carla Philippa Emanuela Bacha naučivši svirati njegove klavirske sonate, a za kojeg je kasnije priznao da je imao važan muzički utjecaj na njega.

Kako su se njegove muzičke izvođačke vještine poboljšavale, tako je počeo da raste i njegov ugled u javnosti. Njegov prvi uspjeh je bila opera, Der krumme Teufel (bos. Šepavi vrag), napisana za komičara Johanna Joseph Felixa Kurza, čije je scensko ime bilo "Bernardon." Djelo je uspješno premijerno prikazano 1753. godine, ali su ga ubrzo zatvorili cenzori zbog "uvredljivih napomena." Haydn je također primijetio (očigledno bez uznemiravanja) da su njegovi radovi koje su jednostavno obustavili objavljivati, počeli prodavati u lokalnim muzičkim prodavnicama. Između 1754. i 1756. godine Haydn je također radio samostalno na dvoru u Beču. Bio je među nekolicinom muzičara koji su bili plaćeni za usluge kao dopunski muzičari na balovima u čast carske djece, tokom karnevalske sezone i kao dopunski pjevači u carskoj kapeli (Hofkapelle) tokom vjerskih praznika.

Sa porastom njegovog ugleda, Haydn je na kraju dobio aristokratsko pokroviteljstvo, ključno za karijeru kompozitora u njegovo vrijeme. Grofica Maria Wilhelmine von Thun, koja je imala priliku čuti jednu od Haydnovih kompozicija, ponudila mu je posao učitelja pjevanja i klavijature. Godine 1756, baron Carl Josef Fürnberg zaposlio je Haydna na njegovom seoskom imanju Weinzierl, kraj Dunava blizu grada Melk nekih stotinjak kilometara uzvodno od Beča. Tu je kompozitor napisao njegove prve gudačke kvartete. Fürnberg je kasnije preporučio Haydna grofu Morzinu, koji je 1757. godine postao njegov prvi punopravni poslodavac.

Kod grofa Morzina[uredi | uredi izvor]

Palata grofa Morzina u mjestu Dolní Lukavice, Češka Republika

Tako je Haydn preselio u dvorac kod grofa Morzina u mjestu Dolní Lukavice današnja Češka, a zvanično je bio zaposlen kao kapelnik i kamerni kompozitor uz platu od 200 florina godišnje. Po prvi put na raspolaganju je imao mali orkestar kojim je dirigovao, a dužnost mu je bila da piše divertimente i muziku ("fieldpartien") za puhače za grofa i njegovo društvo nakon lova i drugih zabava vani. Kombinovao je muzičare sa gudačkim instrumentima u orkestru i puhače za koje je napisao i svoje prve simfonije, koje su bile kraċe po trajanju i jednostavnije po strukturi poput divertimenta i gudačkih kvarteta (quadri, kako ih je Haydn zvao). Na ovom poslu provest ċe 3 godine. Tokom posjeta Beču prilikom nastupa sa svojim orkestrom, upoznao je Mariju Alojziju Apoloniju Keller, koju ċe kasnije i oženiti u novembru 1760. godine u Katedrali Svetog Stefana. Brak je bio neuspješan i Haydn nije imao djece sa svojom suprugom. Jednom prilikom grof Morzin je pozvao princa Paula Antona Esterhazyja na jednu od njegovih večernjih zabava, tokom koje je princ imao priliku čuti muziku Josepha Haydna, te uvjeriti se u njegove kompozitorske i dirigentske sposobnosti. Te večeri Haydn je dirigovao svoju Simfoniju br. 1 u D-duru. Nekoliko mjeseci nakon ovog događaja, grof Morzin je usljed novčanih problema morao raspustiti orkestar.

Kapelnik na Esterhazy dvoru[uredi | uredi izvor]

Pogled na Eszterháza dvorac.

Čim je čuo ovu vijest, grof Esterhazy je odmah pozvao Haydna da bude kapelnik i dirigent u njegovom orkestru. U 29-oj godini života Joseph Haydn je potpisao ugovor sa princem Paulom Antonom Esterhazyjem 1. maja 1761. godine. Na ovom poslu ċe ostati 29 godina, što ċe uveliko odrediti i pravac njegove muzičke karijere. Po ugovoru Haydn je bio vice kapelnik i kao pomoċnik kapelnika Gregora Wernera, koji je usljed poodmaklih godina bio zadužen samo za crkvenu muziku. Međutim, Haydn je imao mnogobrojna zaduženja: komponiranje, dirigovanje orkestrom, većinu muzičkog administrativnog posla (vodio je računa o muzičkoj zbirci, kupovini muzičkih instrumenata, muzičkoj obuci, zapošljavanju, otpuštanju članova orkestra, redu i disciplini). Njegova je dužnost bila i da se svaki dan u 2 navrata pojavi kod princa Esterházyja i pita ako je "njegova visost" raspoložena da posluša koncertni nastup njegovog orkestra. Sva muzika koju su komponirala oba kapelnika bila je privatna imovina princa Esterházyja, a mogla se poslušati samo u njegovom dvorcu. Za ovako ogroman posao Joseph Haydn je imao godišnju platu 600 zlatnih guldena, što je trostruko više nego što je zarađivao kod grofa Morzina. Kada je stari kapelnik Gregor Werner umro 1766. godine, Haydn je preuzeo sve dužnosti i od starog kapelnika.

Princ Nikolaus Esterházy, najvažniji mecena Josepha Haydna.

Unatoč ogromnim obavezama, u umjetničkom smislu ovo je bilo veoma stimulativno za daljnji razvoj Josepha Haydna kao kompozitora. U orkestru je imao violinskog virtuoza Italijana Luigija Tomasinija, za kojeg je malo kasnije napisao i neke od svojih violinskih koncerata. Kvalitet orkestra kojim je dirigovao, biċe za njega nadahnuċe da tokom ranih 1760-ih napiše brojne koncerte (concerti). Na zahtjev princa Paula Antona Esterhazyja komponirao je 3 simfonije koje ċe predstavljati tri razdoblja u jednom danu. Danas su te simfonije poznate pod nazivima: Simfonija br. 6 "Le Matin" (jutro), Simfonija br. 7 "Le Midi" (podne), Simfonija br. 8 "Le Soir" (večer). Najranije simfonije Josepha Haydna koje su danas na redovnom koncertnom repertoaru po mnogim svojim osobinama imale su za uzor barokni Concerto Grosso. U njima Concertante elementi dolaze do punog izražaja, gdje je veċina muzičara u orkestru imala priliku da pokaže vještinu solo muziciranja na njihovim instrumentima. Samo 11 mjeseci nakon stupanja Josepha Haydna na položaj kapelnika, njegov poslodavac princ Anton Paul Esterhazy umire u martu 1762. godine. Njega je naslijedio brat Nicolaus Esterhazy, koji je bio još veċi ljubitelj muzike. Među prvim djelima koje je Haydn komponirao za novog princa bile su italijanska komična opera La Marchesa Nespola i opera Acide, a festa teatrale za vjenčanje prinčevog sina u januaru 1763. godine.


Djela:

  • Čudak, Nenadani susret, Mjesečev svijet, Simfonija rastanka, Oxfordska, 6 Pariskih i 12 Londonskih simfonija, 84 gudačka kvarteta (najvrijedniji po 6 tzv. Sunčanih, Ruskih, Pruskih, te Apponyji i Erdodoy), pasija "Sedam posljednjih riječi Spasiteljevih"), oratoriji Stvaranje i Godišnja doba.

Mediji[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Classical Music A Chronology, John Paxman, Terry Barfoot, objavljena od strane Omnibus Press 141 Wooster Street, New York, NY 10012, ISBN 978-1-4683-1272-0
  • Joseph Haydn, An Esential Guida To His Life And Works, Neil Wenborn, prvo izdanje od strane Pavillion Books Limited in London, Great Britain, 1997. godine, ISBN 1 86205 011 2
  • Composer's World - Joseph Haydn, Wendy Thompson, prvo izdanje od strane Viking, A Division of Pinguin Books USA Inc., New York City, New York, 1991 godine, ISBN 0-670-84171-4
  • Haydn A Creative Life In Music, Karl Geiringer, Irene Geiringer, prvo izdanje od strane W.W. Norton and Company Inc., New York City, New York, 1946. godine, ISBN 0-520-04317-0
  • The Master Musicians - Haydn, Rosemary Hughes, prvo izdanje od strane J.M. Dent & Sons LTD., 1950 godine, ISBN 0 460 02160 5