Geohronološki metod

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Preferences-system.svg Ovom članku potrebna je jezička standardizacija, preuređivanje ili reorganizacija.
Pogledajte kako poboljšati članak, kliknite na link uredi i doradite članak vodeći računa o standardima Wikipedije.
Gnome-edit-clear.svg Ovaj članak zahtijeva čišćenje.
Molimo Vas da pomognete u poboljšavanju članka pišući ili ispravljajući ga u enciklopedijskom stilu.
Geološko vrijeme u dijagramu zvanom geološki sat eona u Zemljinoj historiji.

Geohronološki metodi ili metodi geohronologije, prema standardnoj geohronološkoj klasifikaciji, temelje se na dva osnovna pristupa datiranju događaja tokom Zemljine prošlosti, pa, u vezi s tim, razlikuje metode:

Apsolutna hronologija se (naravno) odnosi na manje ili više preciziranu apsolutnu starost (u godinama, stoljećima, milenijima, milionima i milijardama godina), a relativna na - starosne relacije među pojedinim slojevima, uzorcima i nalazima.[1][2]

Imajući u vidu univerzalni znaaj geohronologije u sistemu prirodnih nauka i činjenicu da ona permanentno predstavlja izuzetno atraktivnu i dinamičnu znanstvenu oblast, bilo je neophodno da se naredni prikaz ograniči samo na izbor šire prihvaćenih savremenih metoda datiranja, njihovu suštinu i (eventualne) specijalne prilagodbe određenim istraživanjima. Podjela ovih metoda na apsolutnohronološke i relativnohronološke, zaista je - sasvim relativna. Nije, naime, teško primijetiti da se mnogi od njih mogu argumentirano svrstavati u obje ove kategorije, zavisno od polaznih ciljeva i ostvarenih rezultata, a posebno od relativne pouzdanosti i konkretnih međuodnos u određenom kompleksu primijenjenih metoda. Suvremene geohronološke metode, uostalom, i počivaju na sveukupnim rezultatima primjene mogućih postupaka i procedura apsolutnog i relativnog datiranja.

Na potrebu veoma pažljivog izbora raspoloživih metoda u datiranju slojeva zemljine kore ili fosilnih nalaza bioloških tragova, upozoravaju mnoge greške, ali i podvale u pretkodnim istračivanjima. Jedan od primjera su "ostaci" famoznog tzv. Piltdaunskog čovjeka:

Godine 1911., u blizini engleskog mjesta Piltdaun Komon (Saseks), graditelji puta su (u nekoj staroj grobnici) našli jednu razbijenu lobanju. Izvjesni (pravnik) Čar1s Doson je posredovao da ona dospije u "British Museum", kod Artura Smita Vudvorda, uglednog paleontologa. Već prve analize su pokazale da je 'Piltdaunski čovjek' imao naprednije hominidne osobine od neandertalčevih. Skupa nastavljaju pretraživanje nalazišta, pa Doson (u Vudvordovorn prisustvu) otkriva i viličnu kost, koja je imala upadljive majmunske osobine. Senzacionalna kombinacija napirednih hominidnih i tipičnih pongidnih svojstava nalaza, inspirišu Vudvorda da ga opiše kao Eoanthropus dawsoni ("Dosonov rani čovjek") i označi kao veoma značajnu kariku u procesu antropogeneze. Međutim, pedesetih godina je, uporednim hemijskim analizama (kvantiteta flora i azota), dokazano da se ovdje u stvari radi o fosilnoj lobanji pripadnika vrste Horno sapiens i recentnoj vilici šimpanza, koja je (radi uvjerljivosti) bila obojena kalijum-dihromatom. Nažalost, u međuvremenu je eoantropus ušao čak i u svjetsku (pa i našu) udžbeničku literaturu iz koje do današnjih dana njegov prvoopisani status nije definitivno prognan. Doson je umro 1916, a Vudvord 1944. godine; jedan od njih (mda i oba ili čak neko treći) sa sobom je odnio tajnu 'Piltdaunskog čovjeka'.[3]

Metodi apsolutne geohronologije[uredi | uredi izvor]

Apsolutna geohronologija događaje iz historije Zemljine prošlosti datira u manje ili više decidnim i preciznim iznosima godina (hiljadama i/ili stotinama, milionima i milijardama godina). Na osnovu ana1itike (ne)posrednosti, možemo razlikovati:

  • direktno (neposredno), i
  • indirektno (posredno)

datiranje paleoantropoloških ili bilo kojih drugih paleobioloških ili paleogeoloških nalaza. Metodi direktne procjene starosti počivaju na neposrednorn proučavanju osteološkog ili (rjeđe) nekog drugog materijala organskog porijekla; analogno tome, procjenjuju se i apsolutne starosti tragova materijalne kulture. Indirektnim putern, apsoiutno datiranje posmatranog nalaza izvodi se na temelju njegove hronološke koincidencije ili korelacije sa materijalnim ostacima i fenomenima pouzdano dokazane starosti.[1] U vezi s tim, posredno datiranje se može oslanjati na odgovarajuée podatke o starosti

  • izvornog sloja, tj. onog sloja Zemljine kore iz kojeg potiče proučavani nalaz, ili
  • bilo kog stratuma ili nalaza sa kojim se posrnatrani objekt

može dovesti u nesumnjivu hronološku vezu; u ovu katcgoriju metoda apsolutne geohronologije spada i

  • datiranje na osnovu teorijsko-rnatematičkih rekonstrukcija vremenskog slijeda dogaðaja iz Zernljine prošlosti.[4]

I direktni i indirektni oblici apsolutnog datiranja koriste se dostignućima fundamentalnih prirodnih i matematičkih nauka; na osnovu dosadašnjih iskustava u ovoi oblasti, paleoantropološka i paleogeološka znanost uopće najveće povjerenje poklanja geohemijskim i geofizičkim metodima.

  • Geohemijski metodi predstavljaju najpouzdanije oblike apsolutnog datiranja matcrijalnih tragova antropogeneze i filogeneze uopće jer počivaju na (in)direktnoj radiometrijskoj analizi, odnosno poznavanj u dužine poluživota radioaktivnih hemijskih elemenata. Kao što je poznato, poluživot (poluvijek) ovakvih elemenata predstavlja vrijeme koje je potrebno da se početna konstitucijska koliina inicijalnog izotopa, procesom radioaktivnog raspadanja, smanji na polovinu. Imajući u vidu kontinuitet i konstantnost brzine tog procesa, a na temelju kvantitativnog odnosa pojedinih faza (izotopa) radioaktivne transformacije, moguée je relativno precizno procijeniti apsolutnu starost proučavanih slojeva i nalaza.

Geohemijski metodi[uredi | uredi izvor]

Metod 14C[uredi | uredi izvor]

Ciklus iransforacije radiougljika (14C), tj. količinski odnos između (radioaktivnog) 14C i ("običnog") 12C u ostacima organske tvari i atrnosferi, uzima se kao direktni pokazatelj apsolutne starosti nalaza. Davno je, naime, zapaleno da u višim slojevima atrnosfere kosmička radijacija oslobaða neutrone, koji bombardovanjern dušika, proizvode radiougljik (14N + neutron14C + proton); stoga se i ugljendioksid javlja u oblicima 12CO2 i 14CO2. Također je poznato da period poluraspadanja 14C traje 5.568 ± 30 godina. U procesu razmjene materije i energije između organizma i životne sredine, ostvaruje se prirodna ravnoteža količine 14C u atmosferi i živoj supstanci. Karakteristična brzina radioaktivne transformacije tog elementa u živoj tvari iznosi 15,6 raspadâ, po gramu, u minuti. Smrću individue organska materija se isključuje iz biociklusa, pa se (približno) svakih 5.600 godina koliéina 14C smanjuje na polovinu. Drugim rijeèima, odnos 12C : 14C mijenja se srazmjerno starosti uzorka; za prvih 5.600 godina intenzitet radioaktivnog raspadanja opadne na 7,8 raspada, po gramu u minutu, za naredni (toliki) period - na 3,9 takvih jedinica itd.[1]

Odgovarajuáa testiranja starosti antropoloških nalaza pomoáu radioaktivnog ugljika pokazala su da mogućnost datiranja ovim metodom doseže 40.000 (prema nekiin podacima i do 80.000) godina, a preciziiost mu varira u granicama od ± 100 do ± 1 200 godina, što u najvećoj mjeri zavisi od starosti i kvaliteta, odnosno stepena očuvanosti proučavanog materijala. Također je potrebno još jednom podvući činjenicu da je ovo jedini metod direktne procjene apsolutne starosti fosilnih ostataka života na Zemlji i naglasiti njegov ogroman doprinos razbijanju minulih i suvremenih zabluda o filogenetsko-evolucijskim tokovima i odnosiina.

Metod radijuma[uredi | uredi izvor]

"Metod radijuma" se primjenjuje u indirektnoj procjeni apsolutne hronologije nalaza organskog porijekla i događaja iz proteklih (oko) 300.000 godina. U antropološkim istraživanjima najčešće je korišten za datiranje nalaza iz slojeva morskog dna. Ovaj inetod apsolutne hronologije se zasniva na analizi pokazatelja kvantitativnih odnosâ medu pojediiiim izotopinia iz lanca radioaktivne transformacije uranija:

238U238Th234Pa234U230Th226Ra..... 206Pb.

Pošto je dužina poluživota (t/2) nekih elenienata iz ove sekvence, u geohronološkim razmjerima, sasvim zanernarljiva (234Pa - protaktinijum: 1,14 minuta, 234Th - torijum: 24,1 dan itd.), u odgovarajuáiin istraživanjima se posmatraju samo relacije između 238uranija (t/2=4,49 milijardi godina), 234uranija (t/2=269.000 god.), 230Th - torijuma (t/2=80.000 godina), 226radijuma (t/2=1.622 godine) i stabilnog izotopa 206olova, na osnovu čega je moguće datirati inicijalnu fazu radioaktivnog procesa, odnosno procijeniti apsolutnu starost posmatranog sloja. Tako, naprimjer, podjednaka koliëina 236urana i 206olova (1 : 1) dokazuje da je od nastanka analiziranog uzorka prošlo jedno poluvrijeme raspada 230U (oko 4,5 milijardì godina). Kao hronološki indikator možee dobro poslužiti i registrirani gradijent radioaktivnosti radijuma u proučavanom profilu Zemljine kore.

Apsoltitna starost minerala, u kojima se odvija proces radioaktivne transformacije 238U (i njegovih izotopa), takođe se može procijeniti i mkroskopskom analizom. Fisijom uranovih izotopa, naime, odvajaju se teški energetski fragmenti koji (u izvjesnim mineralima) ostavljaju mikroskopski vidljive tragove (koji podsjećaju na godove na presjeku stabla). Broj tih linijskih tragova posredno indicira dužinu perioda koji je protekao od nastanka minerala.

Kalijum − Argon tehnika[uredi | uredi izvor]

Tzv. "Kalijtim-argon tehnika" apsolutnog datiraiija se temelji na pojavi da prirodni kalijum sadrži izvjesnu kolčinu radioaktivnog izotopa 40K, koji se spontano, konstantnom ratom, raspaada u argon:

40K (EC) → 40Ar, uz paralelaii proces –

60K (β) → 40Ca.

Pošto je 40Ca široko rasprostranjen u stijenama i zeniljištu, njegov kvantitativni odiios sa 40K ne daje pouzdane informacije o trajanju ovog radioaktivnog transformiranja. Gasoviti argon se pak relativno rijetko susreće u prirodi, ali se u nekim kalijevim mineralima gotovo redovno javlja.

Kvantitativnim dokazivanjem odnosa argona i kalijuma (Ar - K ratio) u mineralima proušavanih naslaga, moše se indirektno odrediti i apsolutna starost prisutnih fosilnih ostataka i geoloških slojeva. Poluvijek 40K40Ar transformacije traje preko milijardu (1,2 x 109) godina, pa se ovaj metod primjenjivao i u datiranju najstarijih krupnih formacija Zemljine kore. U paleoantropološkim istrašivanjima, međutim (zbog toga što se u nalazonosnim slojevima argon javlja tek u tragovima) pouzdanost "K - Ar tehnike" ne doseže dalje od oko 20 hiljada godina unazad. Posebno je bila atraktìvna primjena ovog metoda u nekim novijim pokušajima apsolutnog datiranja paleoantropoloških tragova koji su nađeni u okamenjenoj lavi. Naime, u uzavreloj lavi u utrobi Zernlje odnos izmeðu argona i kalijuma ravan je nuli (Ar: K = 0), pošto tu nije prisutan 40Ar. U trenutku erupcije, između ostalog, uključuje se i 40K − 40Ar sat. Jcdan polušivot (1,2 x 109 godina) kasnije, 50% 40K se raspadne na izotope 40Ar (11%) i 40Ca (89%); Ar - K odnos tada iznosi 0,11. Vremenom on raste i predstavlja pouzdanu osnovu za egzaktnu procjenu starosti okarnenjene lave (i u njoi zarobijenih fosila).

Geofizički metodi[uredi | uredi izvor]

Geofizički metodi apsolutnog datiranja, u dosadašnjim paleoantropološkim istrašivanjima, širu prirnjenu uglavnorn su irnali na osnovu odgovarajuéih podataka o cikličnosti i intenzitetu insolacije Zemljine kore i fenornenu "paleomagnetizma".

Glaciološko-astronomski metod[uredi | uredi izvor]

Glaciološko-astronomski metod datiranja zasniva se na teorijskoj rekonstrukciji odgovarajućih astronornskih fenornena i njihovih mogućih veza sa prirodom stvarnih klimatskih promjena tokom geološke prošlosti, po čemu je poznat pod nazivom astronomski, glaciološki, klirnatološki itd. metod. Astronomski proračuni apsolutne geohronologije polaze od teorijskih konstanti za prosječnu dužinu karakterističnih perioda u:

  • (1) nagnutosti Zemljine ekliptike (42.000 godina),
  • (2) ekscentričnosti Orbite (92.000 godina) i
  • (3) longitude perihela (21.000 godina).

Na osnovu tih elenienata moguće je, između ostalog, matematički rekonstruirati minula i prognozirati buduća kolebanja u intenzitetu insoliranosti Zemljine atmosfere. Proračune ovih promjena na geografskim širinama 55°, 60° i 65°, tokom posljednjeg miliona godina, klimatolozi dovode u vezu sa sukcesijorn i dinamikoin pleistocenskih (inter)gia-cijacija u tom području. Ovi materijalizirani klimatski orijentiri pormenutih astronomskih fenomena, međutim, u lìteraturi se ponekad primarno objašnjavaju kao posljedice djelovanja nekih drugih šinilaca (razvoj geomorfoloških prilika u polarnirn područjima, promjene u koncentraciji atmosferskog CO2, na primjer). Zbog toga, rezultate primjene klimatološkog (glaciološkog) metoda datiranja paleoantropologija i prahistorija još uvijek često prihvataju kao pokazatelje relativne geohronologije. Ipak, polazeći od logične pretpostavke da je kolebanje intenziteta insolacije (i u kompleksu sa ostalim rnogućim klimatskim faktorirna) moglo da bude jedan od izrazito djelotvornih deterrninatora pojave glečera i glacijalne aktivnosti, postaje nedvojbeno da astronomsko-klimatološko apsolutno datiranje pleistocenskih naslaga i nalaza (i pored svih ograničenja) ima izuzetan i samosvojni i komplernentarni značaj. Kada je riječ o Sjevernoj hemisferi, u sukcesiji krupnih klimatskih promjena tokom kvartara, općprihvaćena literatura obično razlikuje četiri velika ledena (oledbe, glacijacije) i tri međuledena (međuoledbe, interglacijacije) doba.

Istovremeno, Južna hemisfera je bila zahvaćena odgovarajućim brojem pluvijalnih (kišnih) i interpluvijalnih (međukišnih, sušnih) perioda. Pouzdano je, naime, dokazano da je, nakon (najmanje) 100 miliona godina blage klime, tokom proteklih milion godina Sjeverna hemisfera doživje1a devet velikih glacijalnih udara, koji se (na osnovu karakterističnog hronološkog grupiranja) svrstavaju u ćetiri pomenute pleistocenske oledbe. Prva tri ledena doba su imala po dva, a četvrto — tri jača zahlaðenja (stadijala), razdvojena kratkotrajnim razdobljima slabljenja glacijalne aktivnosti (interstadijalima). Prema sasvim grubim kriterijumima, u srednjoevropskim prilikama, glacijacijom se označava onaj period u kome se današnja granica "vjeóitog snijega i leda" na vertikalnom profilu (oko 3.000 m nad razinom mora) spuštala za oko 600 m; na podruëju bivše Jugoslavije, međutim, ta granica se pomjerala čak i za 1.800 m. Prosječna temperatura je bila niža za oko 10-12 C°, a razina mora — za preko 100 m. Četiri velike srednjoevropske oledbe, svoje tipične odraze su imale u području gornjeg dijela Dunavskog sliva; oznake

  • (I) Günz,
  • (II) Mindel
  • (III) Riss i
  • (IV) Würm,

dobile su po abecednom slijedu desnih pritoka Dunava. Tri manje (pret)pleistocenske hladne pulsacije, koje su se javile oko 500 hiljada godina prije Günza, označavaju se zajedničkim irnenom − Dunav.

Procjenjuje se da je posljednja velika glacijacija (Würm) završena prije oko 8-12 hiljada godina. Izrazito naglašene klimatske promjene koje su se dešavale tokom kvartara (za vrijerne interglacijacija u Evropi je vladala suptropska klima, na primjer) imale su ogromne posljedice i u strukturi i u distribuciji živog svijeta. Mnogi biljni i životinjski oblici nestaju sa lica naše planete, a ljudski preci i srodnici preživ1javaju zahvaljujući bitnim specifičnostima svog adaptivnog tipa, prije svega umnim sposobnostima, proizvodnji oruđa za obezbjeđivanje egzistencijalnih potreha i društvenom načinu ivota; meðu značajnijim pretpostavkaina ljudskog opstanka bila su svakako i otkrića vatre i odjeće, sigurnijih skloništa i obitavališta itd.

Geomagnetni metod[uredi | uredi izvor]

Geomagrzetni meiod apsolutnog datiranja počiva na teorijskim i empirijskim pretpostavkama minule periodičnosti u ponašanju inklinacijske krive Zemljinog magnetnog polja. U antropološka istraživanja je uveden još krajem 17. stoljeća, kada je dokazan magnetizam arheološkog materijala (posebno keramike); tom prilikom je zapažena podudarnost priiiiarne magnetne orilcntacije tog materi.Iala sa geomagnetnim usrnje-renjern. Tako jc, teorijski gledano, uporednoin analizom inklinacijske krive i magnetne usrnjerenosti nalaza ili matičnog sloja, moguće procijeniti apsolutnu starost bilo kog posmatranog objekta. Iako je to otkriée otvorilo široke perspektive za prirnjenu ovog metoda u apsolutnom dati-ranju razliéitih materijalnih tragova antropogeneze, dosadašrija iskustva u ovoj oblasti steëena su datiranjem preteno mlaðili (preistorijskih) ostataka materijalne kulture.

Geomagnetni metod se najčešće primjenjujc u odreðivanju apsolutne staiosti kerarnike i opeke, ali su zadovoljavajući rezultati dobijcni i odgovarajućim analizama magnetizma u glečerskim glinama, morskim sedimentima i u vulkanskoj lavi. Treba naglasiti, međutim, da zbog određenih nejasrioća u proteklom kolebanju geomagnetizna, geohronolozi i arheolozi upozoravaju na niz ograničenja u primjeni ovog metodaa. Poseban oprez zahtijeva interpretacija podataka o starosti nefiksiranih nalaza, odosno predmeta koji su sekundarno mogli biti pomijerani sa početnog položaja. I pored tih ograničenja, ovaj metod datiranja može biti veoma efikasan, osobito u kompleksnom postupku analize, kada se nekim drugim tehnikama (radiohemijskim, naprimjer) pouzdanije ograniči širi vremenski interval nastanka proučavanos sloja ili nalaza.

Ostali metodi[uredi | uredi izvor]

Ostali metodi apsolutne geohronologije obuhvataju niz relativno rjeđe primjenjivanih postupaka datiranja nalaza i slojeva. Od svojih prapočetaka, historijska geologija, paleobiologija, uključujući i paleoantropologiju, nastoje što pouzdanije odrediti starost pojedinih slojeva Zemljine kore, odnosno traženih materijalnih tragova. Metodološki pristupi tih pokušaja su veoma heterogeni, što je, između ostalog, rezultiralo relativno čestom pojavom nepodudarnosti dobijenih podataka o istom objektu istraživanja. Pored prethodno navedenih apsolutnohronoloških metoda,, u širu primjenu su uključivani:

Metodi relativne geohronologije[uredi | uredi izvor]

Metodi relativna geohronologije, prema stepenu posrednosti u načinu datiranja, mogu se svrstati u četiri osnovne skupine; u odgovarajućim postupcirna posmatraju se:

  • starosne relacije izrneđu proučavanih nalaza i izvornog sloja (tj. fosilnih i arheoloških ostataka sa kojima se određeni nalazi dovode u hronološku vezu;
  • pripadnost nalazonosnog sloja određenirn fazama lokalne ili regijske stratigrafije, i
    • položaj te faze u širim (svjetskim) razmjerama, te
  • mogući odnosi pojedinih pravaca i etapa biološke (organske) i kulturne evolucije.[1][4]

Relativna geohronologija najčešće primjenjuje hemijske, biološke i druge raspoložive metode, kao što su

Hemijski metodi[uredi | uredi izvor]

Hemijski metodi pomau da se što pouzdanije omeđe starosne relacije među kompariranim paleoantropološkim i geološkim uzorcima ili slojevima Zemljine kore, a na osnovu brzine odvijanja određenih henijskih reakcija i procesa. Jedno od gotovo redovnih zapažanja u komparativnim paleontološkim istraživanjima jeste značajna nejednakost mase ("težine") istovrsnog osteološkog materijala. Odavno je poznato da na tu različitost (pored esencijske varijacije) u značajnoj mjeri utiču starost kostiju i uslovi fosilizacije. Hemijski metodi datiranja pokušavaju da, posrnatranjem stepena supstitucije redovnih koštanih sastojaka, proniknu u apsolutnu i relativnu hronologiju ovakvih nalaza. U tu svrhu (između ostalog) proučavani su ostaci koštanih masti i limunske kiseline. Međutim, najzapaženiji rezultati, u tom pogledu, postignuti su analizom stepena fluorizacije kostiju.

Metod fluora[uredi | uredi izvor]

Metod fluora se ubraja u metode relativne hronologije, pdnosno datiranja nalaza iz geološke prošlosti. Zasniiva se na pojavi da slobodni ioni ovog elementa (iz podzemnih voda) spontano ispoljavaju jak afinitet prema hidroksiapatitu (iz kostiju) pa, reagujuéi s njim, stvaraju postojani fluorapatit:

3Ca3(PO4)2 x Ca(OH)2 +2F → 3Ca3(PO4)2 x CaF2 + 3(OH)2,
pri čemu maksimum fiksiranog fluora u kostima iznosi 3,8%. Pokušaji primjene ovog metoda u apsolutnom datiranju osteoloških ostataka odbačeni su ubjedljivim dokazima da na količinu formiranog fluorapatita značajno utiču i uslovi fosilizacije. Zato se u suvremenoj (paleo)antropologiji "metod fluora" primjenjuje isključivo u relativno-hronološkim istraživanjima (različito fluoriziranih) kostiju sa istog lokaliteta, uz ogradu da se ne preporučiuje za odgovarajuća istraživanja na terenima koji su ekstremno bogati fluorom, niti u specifičnim uvjetima osteomineralizacije u tropskim područjima.

Biološki metodi[uredi | uredi izvor]

Biološki metodi ili paleontološki metodi relativnog datiranja počivaju na poznavanju starosnih relacija među pojedinim sinhroničniin i alohronim oblicima života koji su egzistirali u razliitim razdobljima geološke prošlosti. Relativna starost slojeva Zernljine kore u praksi sc najčešće procjenjuje prema verificiranim (i standardiziranim) materijalnim dokazima karakterističnih faza u filogenetsko-evolucijskoj sukcesiji životnih formi. Ovaj metod obuhvata niz općih i specijalnih paleobotaničkih, paleozooloških i paleoantropoloških istraživačkih varijanti. Na osnovu pouzdano identificiranih ostataka živog svijeta, moguée je pretpostaviti prib1ižne starosne relacije određenih slojeva na posmatranom profilu. U tom pogledu posebno su zanimljivi i zrlačajni tzv.

  • rukovodeći (karakteristični) ili provodni fosili - ostaci organizama relativno bliske vremenske, a široke prostorne distribucije, tj. širokorasprostranjene forme koje su se "naglo" pojavile i isto tako nestale sa lica Zemlje.

Suvremena dostignuća paleontološke nauke uvrštavaju ovaj metod među najpouzdanije i najčešće primenjivane analitičke instrumente u proučavanju stratigrafije i u procjeni relativne hronologije, kako posmatranih nalaza, tako i paleoklimatskih, odnosno paleoekoloških prilika. Na osnovu poznavanja ekoloških valenci i idioekologije organizama - indikatora, moguée je (ponekad fascinirajuée precizno) rekonstruisati klimatske uslove iz odreðenih faza geološke prošlosti.

Ostali metodi relativne geohronologije materijalnih tragova života na Zemlji najčešće se koriste odgovarajućim dostignućima osnovnih i primijenjenih prirodnih nauka. Većina njih u suštini pripada širokoj skupini fizičko-geografskih i paleogeografskih metoda, kao što su

  • litološki,
  • stratigrafski,
  • geomorfološki,
  • pedološki, i drugi.

Ostali metodi[uredi | uredi izvor]

Litološki metodi[uredi | uredi izvor]

Litološki metodi se oslanjaju na opća znanja o morfološko-strukturnoj genezi litosa i specifiènostima njegove etamorfoze. Tako su starije stijene obično (ali ne uvijek) tamnije, tvrđe i kompaktnìje, a ponekad i znatno metamorfirane, dok su mlaee stijene svjetlije, mekše, slabije vezane strukture i daleko manje izmijenjene u odnosu na inicijalne faze. Bilo je pokušaja da se mjerenjem debljine oksidiranog površinskog sloja (patine kremena, na primjer) odredi apsolutna starost ostataka materijalne kulture:

  • t = 8.000 x d, gdje je t = vrijeme, u godinarna; d = debljina patiniranog sloja, u mm; 8.000 = empirijska konstanta.

Suvremena arheološka i prahistorijska istraživanja, međutim, ovaj metod primarno primjenjuju u relativnom datiranju.

Iz1oženi kriterijumi diferencijacije "starijih" i "mlađih" stijena dovoljno jasno ilustruju stepen (ne)pouzdanosti litoloških metoda u relativnom datiranju proučavane serije slojeva, pa se one u savremenirn naučnoistraivačkim zahvatima izbjegavaju i primjenjuju samo nedostatku pouzdanijih metoda ili kao komplementacija ostalih. Zbog mogućih velikih razlika u sredinskim uvjetima metamorfoze stijena, litološki se preteno upotrebljavaju u komparacijama prostorno bliskih lokaliteta.

Stratigrafski metodi[uredi | uredi izvor]

Stratigrafski metodi, odnosno metodi superpozicije, temelje se na pretpostavci da vertikalna (dubinska) distribucija slojeva i nalaza u proučavanoj seriji neposredno odražava njihove starosne relacije. Drugim riječima, logiáno je očekivati da se (u neporemećenoj primarnoj stratigrafiji) najstariji sloj rìalazi na dnu, a najrnlađi na vrhu posrmatranog profila.

Kao specijalna varijanta ovog metoda prirnjenjuje se datiranje na osnovu nekih pokazatelja glacijalne aktivnosti, glacijalnih sedimenata i ledničkih "varva". Redoslijed ovih drugih vjerno opisuje sukcesiju jednogodišnjih taloga finijeg materijala (glina i mulj) sa izdiferenciranim (tankim) zimskim i (debljim) ljetnim slojem, koji ispisuju svojevrsne godove. U neporemećenim odnosirna varvnih linija može se odrediti i apsolutna hronologija sedimenata (u Skandinaviji je to učinjeno za period od proteklih 18 hiljada godina). Medutim, zbog niske frekveìcije organskih ostataka u ovakvim sedimentima i nesigurne hronološke identifikacije u zonama najbogatijih nalazišta, ova varijanta, kao i stratigrafija uopće, najćešće se ograničava na relativno datiranje, u komparativnim historijsko-geološkim istraživanjima na usko ogianičenirn područjirna.

Geomorfološki metodi[uredi | uredi izvor]

Geomorfološki metodi se također ponekad primjenjuju u procjeni relativne starosti određenih sedimentnih formacija i nalaza, posmatrajući fiziografske, odnosno morfometrijske, morfografske, morfogenetske, morfoskulpturne, morfostrukturne i dr. osobenosti proučavanog terena: riječne, jezerske i morske terase i nanosi, hidrografske osobenosti i porijeklo posmatianog materijala, opća geomorfološka geneza itd. U paleoantropološkim istraživanjima iz ove oblasti, hronologija događaja i nalaza najčešće se dovodila u vezu sa promjenania u nivou obalske linije (mora), pomjeranjcm riječnih korita, procesom erozije i denudacije, povlačenjem abrazijskih linija, migracijama dina, brzinom ta1oženja travertina (u pećinama) itd.

Pomenuti pokušaji su se odnosili i na apsolutnu i relativnu geohronologiju, ali, imajući u vidu nizak stepen pouzdanosti geomorfoloških metoda, rezultati ovakvih istraživanja suvrernena nauka primarno uvažava kao pokazatelje grubih starosnih relacija u proučavanim grupama nalaza.

Pedološki metodi[uredi | uredi izvor]

Pedološki metodi mogu, procjenom brzine i stepena geneze, odnosno degradacije tla, pružiti korisne informacije o starosti određenih (prije svega arheoloških) nalaza i o klimatskim uvjetima toka ovih procesa. Najčešće se primjenjuje u kompleksu pouzdanijih nietoda datiranja; ponekad su korisni i u procjeni apsolutne starosti, kada se mjeri stratigrafska distribucija i migracija određenih mineralnih soli, fosfata, naprimjer.

Geohronološka skala[uredi | uredi izvor]


Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b c d Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze, Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-9344-2-6.
  2. ^ Campbell N. (2005). Biology. Benjamin/ Cummings, San Francisco ISBN 0-07-366175-9.
  3. ^ Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-9344-2-6.
  4. ^ a b Campbell B. G. (1992): Humankind Emerging. HarperCollins Publishers, New York, ISBN 0-673-52170-2.
  5. ^ Paleontolozi se koriste terminom faunalni stadiji radije nego geološki periodi. Nomenklatura stadija je dosta kompleksna. Pogledaj "The Paleobiology Database". Pristupljeno 19.3.2006.  za odličan primjer redne liste faunalnih stadija.
  6. ^ Datumi su donekle nejasni s razlikama od nekoliko postotaka između različitih izvora. To je uglavnom zbog netačnosti u datiranju i problem da se depoziti pogodni za radiometrijsko datiranje rijetko javljaju upravo na mjestima u geološkoj koloni gdje bi bili najkorisniji. Datumi i greške citirane gore su u skladu sa vremenskom skalom Međunarodne komisije za stratigrafiju iz 2004. godine. Datumi označeni sa * označavaju granice, gdje su međunarodno dogovorene globalne granice stratotipskih sekcija i tački.
  7. ^ a b c d Historijski, kenozoik se dijeli na sub-ere kvartar i tercijar, kao i na neogen i paleogen. Ipak, Međunarodna komisija za stratigrafiju je odlučila da prestane koristiti pojmove kvartar i tercijar kao dio formalne nomenklature.
  8. ^ Početno vrijeme za holocensku epohu ovdje je navedeno kao prije 11.430 godina od danas ± 130 godina (tj. između 9610. p.n.e.-9560. p.n.e. i 9350. p.n.e.-9300. p.n.e.).
  9. ^ Prema studiji vezanoj za Arktičku klimu, Biološkog instituta, Univerziteta u Utrehtu (eng. Institute of Environmental Biology , Utrecht University) azola paprat je imala značajnu ulogu u promjeni klime prije oko 55 miliona godina koja se promijenila iz tropske u hladnu. Ta paprat je imala veliko rasprostranjenje čime je doprinijela obaranju koncentracije ugljik-dioksida u vazduhu.
  10. ^ a b U Sjevernoj Americi, karbon je podijeljen na periode Mississippian i Pennsylvanian.
  11. ^ Prekambrij je također poznat i kao Cryptozoic.
  12. ^ a b c d e f g h i j k l m n The Proterozoik, Arhaik and Hadajk se često zajednički imenuju kao Prekambrijsko vrijeme, ili nekada također kao Cryptozoic.
  13. ^ a b c d e f g h i j k l Definisano uapsolutnim godinama (Global Standard Stratigraphic Age).
  14. ^ Najstarija mjerljiva starost kratona, ili kontinentalne kore, je oko 3600-3800 Ma
  15. ^ Iako često korišten, Hadajk nije formalan eon a donje granice za Arhaik i Eoarhaik nisu utvrđene. Hadajk nekada također nazivaju Priscoan ili Azoic. Nekada, Hadajk se može naći izdijeljen na poddijelove u skladu sa mjesečevom geološkom vremenskom skalom. Ove ere uključuju Kriptik i Basensku grupu (koje su poddijelovi pre-Nektarijum ere), Nektarijum, i Donji Imbrijum.
  16. ^ a b c d Imena ovih era su uzeta iz Lunarne geološke vremenske skale. Njihova upotreba u zemaljskoj geologiji je neslužbena.
  17. ^ Bowring, Samuel A. (1999). "Priscoan (4.00-4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada". Contributions to Mineralogy and Petrology 134: 3. doi:10.1007/s004100050465.  Najstarija stijena na Zemlji je Acasta Gneiss, i datirana je u period od prije oko 4.03 Ga, locirana je u Sjeverozapadnoj teritoriji Kanade.
  18. ^ http://www.geology.wisc.edu/%7Evalley/zircons/Wilde2001Nature.pdf

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

Također pohledajte[uredi | uredi izvor]