Natpisi na stećcima

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Stećak sa natpisom kod Rogatice

Natpisi na stećcima predstavljaju jedan od najorginalnijih tokova pisane riječi narodnoga jezika na području koje pokriva sadašnja Bosna i Hercegovina. Lapidarna pismenost se razvija tokom čitavog srednjeg vijeka, počevši od kraja 10. ili početka 11. (Humačka ploča), pa sve do 15. vijeka, a nastavlja se i u doba osmanske vladavine. [1]

Stećci sa natpisima[uredi | uredi izvor]

Po raznim brojanjima, stećaka ima oko 60.000, no onih s natpisima je daleko manji broj. Marko Vego je u svojoj reprezentativnoj zbirci epigrafike naveo oko 400 natpisa. Manji je broj iz 12. i 13., dok je većina iz 14. i 15. vijeka. Osim najstarijih, najveći je dio pisan bosančicom, a gnomskim iskazima o životu i ljudskoj sudbini neki dosižu i umjetničku vrijednost (koja je inspirirala Maka Dizdara, bosanskohercegovačkog pjesnika i sastavljača antologije starih bosanskih tekstova). [2]

Epitafi[uredi | uredi izvor]

Epitafi su natpisi na stećcima/nadgrobnim spomenicima - predstavljaju jedan vid orginalnog stvaralaštva u srednjovjekovnoj bosanskoj pismenosti i idu u sami vrh južnoslavenske epigrafike. Pisani su bosančicom, iznimno poluoblom bosanskom glagoljicom. [3]

Umjetnost stećaka razvija se unutar najširih granica srednjovjekovne bosanske države u periodu od 13. pa sve do 16. vijeka, sa kulminacijom u 15. vijeku. Najstarija žarišta ove pismenosti nalaze se u starom Humu i srednjoj (banskoj) Bosni, a kao treći centar spominje se okolina Vidoške, u kojo je prvi epitaf pronađen tek početkom 13. vijeka. Najveći broj natpisa sa ovog područja nalazi se u Boljunima jugozapadno od Radmilje i Stoca. Značajni srednjovjekovni tekstovi na kamenu javljaju se i u okolini Blagaja (središte humske vlastele), u dolini Lašve, u Podrinju (jugiistočna Bosna) od Foče do Vlasenice i Srebrenice. U najnovije vrijeme veći broj epitafa nađen je na području srednjovjekovnih župa Usora i Soli, te u Posavini oko Koraja i Bijeljine. Među nekropolama uzdvajaju se: Radimlja kod Stoca, nekropola u Boljunima kod Stoca, blizu Nevesinja, na Blidinjem jezeru u zapadnoj Hercegovini, te u Bjelosavljevićima kod Sokoca na Glasincu, na Gvoznom polju kod Kalinovika i na Ravanjsim vratima kod Kupresa. Vremenom su mnogi natpisi oštećeni ili uništeni, pa ih je stoga vrlo teško ili nemoguće rekonstruisati. [4]

Jezičke osobine i jezičko-stilski tipovi[uredi | uredi izvor]

Natpisi su pisani strogo utvrđenim pravilima i dostojanstvenim stilom. Oni daju nam odgovore na pitanje odnosa između onoga što se smatra klasičnom redakcijom staroslavenskog jezika i onog što se smatra jezikom nadgrobnih spomenika. Jezik natpisa je narodni, većinom štokavsko - ikavski (rjeđe jekavski), uz dosta čakavizama (stoga katkad karakteriziran kao šćakavski, ili štokavsko-čakavski idiom), te određeni broj crkvenoslavizama.

Jezičke osobine:

  • prodor žive narodne riječi ugrađen u pisani jezik tog doba
  • potreba za zbijenošću, jasnošću i jednostavnošću izraza (sa što menje riječi trebalo je više reći, što je rezultiralo izrazitom poetikom)
  • visok stepen ujednačenosti zapadnoštokavskih osobina
  • bosanski pisani manir: ikavizam, neizvršeno jotovanje, grupa re umjesto ro, grupa va (<vb)
  • karakteristična leksika (ase, se, jere, hotjeh, tagdi, vele, tko, sije, tuždi, sade)

Premda stećke kao cjelinu odlikuju zajedničke srednjovjekovne jezičke osobine, ipak se uočavaju dva osnovna jezičko-stilska tipa:

  • hercegovački – istočnoštokavske osobine sa lokalnim jezičkim crtama
  • srednjobosanski, zapadnobosanski i zapadnohercegovački tip – odlike zapadne štokavštine

Dakle, i u jeziku ovih natpisa dolazi do diferenciranja, ali isto tako je očita teritorijalna međudijalekatska ujednačenost u rasponu od nekoliko vjekova na jezičkom i palografskom nivou, što svjedoči o pisanom maniru srednjovjekovnog bosanskog književnog jezika koji je razvijen zaključno sa 15. vijekom.

Ostavljajući po strani njihovu estetsku vrijenost, ovi su natpisi nesumnjiv argument da se bosanska pisana riječ vezuje za jedan širi kulturni proces – pismenost koja je stvarana za potrebe ovoga prostora. Nijedna historija književnog jezika ne odbacuje spomenike imali oni književne elemente ili ne, ali ipak se vodi računa o tome da se neki natpisi ne mogu promatrati u istoj ravni sa spomenicima koji samo prenose golu informaciju.

Postavljanje stećaka je nastvaljeno i jedno vrijeme u osmanskom dobu (nišani kao arhitektonska evolucija stećaka, pokoji nišan sadrži i natpis ispisan bosančicom), što svjedoči o kontinuitetu razvoja bosanske tradicije i jezika.

Epitafi i epigrafi jedan su od načina da se prikaže lapidarna pismenost i oblikovanje bosančice. Danas je od 20 do 30 dobro istraženih stećaka. Problem objavljivanja ovih natpisa je u fotografiji tih tekstova, njihovoj transkripciji i transliteraciji, koje su vrlo složene. Time su se bavili Marko Vego i Šefik Bašlagić, a što se tiče objavlljivanja ovih spomenika najveću zaslugu ima Zemaljski muzej.

Na kraju treba spomenuti kovače i dijake koji su u jednu ruku i orginalni pisci, odnosno pjesnici bosanskog književnog jezika: Prodon i Miogost u srednjoj Bosni, Veseoko Kukulamović i Vukašin u području Lašve i Jajca, Bratjen u Travuniji, Semorad, Miogost, Grubač i Krilić u okolini Stoca, Nikola Dragojević i Dragoje u Podrinju, Ugarak u Vrhbosni (današnje Sarajevo), kovač Grubač i dijak Semorad iz druge polovine 15. vijeka iz okoline Stoca – tvorci najautentičnijih stećaka i njihovih epitafa u Radimlji.

Stećci u sebi sadrže ponajviše elemenata književnog govorenja – više negoli u administrativnoj pismenosti. Takva tradicija nastavlja se i u osmansko doba kao lapidarna pismenost i pisani jezik upravo ima svoj kontinuitet u lapidarnosti pisanog jezika, jer ona sama po sebi nikad nije mogla spadati u književnost, jer klesanje u kamenu se ne poima kao književni rad. Dakle, srednjovjekovna lapidarana pismenost nastavlja se kroz čitav osmanski period, jednako kao i srednjovjekovna administrativna pismenost koja se nastavlja kroz krajišnička pisma. Ipak, za razliku od krajišničkih pisama koja se dosljedno pišu na svome jeziku i na grafiji tog prostora, osmanska epigrafika ogleda se u pisanju na arapskom i turskom jeziku na izvornom arapskom pismu.

Evidentirani natpisi[uredi | uredi izvor]

Do sada je evidentiran veliki broj nadgrobnih spomenika – 323, a natpisi o kojima se najviše zna su slijedeći:

  1. Natpis iz Arhanđelova iz prve polovine 13. vijeka, jedan od najstarijih natpisa
  2. Natpis iz Malog Čajna iz 13. vijeka pronađen u Gračanici, a danas se čuva u Zemaljskom muzeju
  3. Natpis iz Jušića kod Uloga (od 1353. do 1378.)
  4. Natpis iz Donje Zgošće kod Kaknja, jedan od najljepših stećaka koji je pisan prije 1377.
  5. Natpis iz Veličana u Popovom polju ( d 1377. do 1391.)
  6. Natpis iz Milavića s kraja 14. vijeka nađen na prostoru između Miljevine i Foče
  7. Natpis iz sela Glađevine kod Rogatice prema Drini pisan krajem 14. ili početkom 15. vijeka za vojvodu Vlatka Lađevića
  8. Natpis iz Čevina iz druge polovine 14. vijeka na području srednje Bosne
  9. Natpis iz Vrpolja iz druge polovine 14. vijeka pronađen u selu Ljubomiru kod Trebinja
  10. Natpis iz Humskog iz 14. vijeka nađen u selu Humsko kod Foče
  11. Natpis u Podgradinju iz 14./15. vijeka na prostoru srednje Bosne
  12. Natpis iz Troskota 14./15. vijeka na hercegovačkom prostoru
  13. Natpis iz Kočerna s početka 15. vijeka između Fojnice i Visokog
  14. Natpis iz Gradice s početka 15. vijeka iz okoline Konjica
  15. Natpis iz Ričice s početka 15. vijeka iz Kraljeve Sutjeske
  16. Natpis iz Slatine kod Banja Luke iz 1471.
  17. Natpis iz Boljuna iz 1477, šire područje Stoca
  18. Natpis iz Han Podbrdice iz 15. vijeka, okolina Stoca [3]
  19. Natpis iz Đurđevca i Zgunje, srednji tok Drine [5]

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Alojz Benac, Stećci, Prosveta, Beograd, 1963;
  • Šefik Bešlagić, Boljuni, Starinar XII /1961., Beograd, 1961., 175.-205. sa kompletnom literaturom,
  • S. Pudarić, Program zaštite i uređenja nekropole stećaka u Boljunima, Slovo Gorčina, Stolac 1988./89., 16.-17.,
  • Marko Vego,Patarenstvo u Hercegovini u svjetlu arheoloških spomenika, GZM, NS (A), XVIII, Sarajevo, 1963
  • Marian Wenzel, Ukrasni motivi na stećcima, Sarajevo, 1964.
  • Alojz Benac, Radimlja, Sarajevo ,1950.
  • B. Hrabak, Prilog datovanju hercegovačkih stećaka, Glasnik Zemaljskog muzeja, n.s. sv. VIII/1953., Sarajevo, 325.-328.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić -Doba srednjovjekovne bosanske države u: KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE". Veselin Masleša, Sarajevo, 1966. Pristupljeno 9. 2. 2016. 
  2. ^ "Marko Vego: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine.". Sarajevo: Izdanje Zemaljskog muzeja, knjiga III, 1964. Pristupljeno 9. 2. 2017. 
  3. ^ a b "Šefik Bešlagić: STEĆCI, KATALOŠKO-TOPOGRAFSKI PREGLED". Sarajevo: Veselin Masleša, 1971. Pristupljeno 9. 2. 2017. 
  4. ^ "Šefik Bešlagić: STEĆCI – KULTURA I UMJETNOST". Sarajevo: Veselin Masleša, 1971. Pristupljeno 9. 2. 2017. 
  5. ^ "Šefik Bešlagić: NOVOPRONAĐENI NATPISI NA STEĆCIMA". Sarajevo: Veselin Masleša, 1971. Pristupljeno 9. 2. 2017.