Arheološki lokaliteti u Makljenovcu

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search

Koordinate: 44°42′39″N 18°04′22″E / 44.71083°N 18.07278°E / 44.71083; 18.07278 Arheološki lokaliteti u Makljenovcu su Gradina na kojem se nalazio rimski vojni logor i Crkvina kao višeslojno arheološko nalazište. Oba nalazišta proglačena su za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Nacionalni spomenik na Gradini čine ostaci temelja castruma, canabea i ranosrednjovjekovnog slavenskog naselja, te pokretni arheološki materijal s lokaliteta.[1]

Nacionalni spomenik Crkvina čine ostaci paleolitske stanice, kasnoeneolitskog, kasnobronzanog i mlađeželjeznog naselja, kasnoantičkog refugija, srednjovjekovne crkve, nekropole i pokretni arheološki materijal sa lokaliteta.[2]

Lokacija[uredi | uredi izvor]

Arheološki lokaliteti neposredno su iznad ušća Usore u Bosnu, u Makljenovcu, oko 4 kilometra južno od Doboja, istočno od nekadašnje željezničke pruge Doboj-Teslić.

Lokalitet Gradina[uredi | uredi izvor]

Kada su Rimljani definitivno pokorili Ilire 9. godine n.e., na navedenim prostorima javljaju se utvrđenja kao dio sistema pacifikacije ('pax romana'), koji se sastojao u odvođenju u ropstvo, raseljavanju, masovnom regrutovanju, te konfiskovanju zemlje i prirodnih resursa. U pogledu romanizacije, politiku Rima najvećim je dijelom provodila rimska vojska, u samom početku bile su to VII i XI legija. Nakon odlaska ovih legija, od doba Flavijevaca, obavezu obezbjeđivanja osvojene teritorije, preuzele su pomoćne jedinice - kohorte. Vojni logor u Makljenovcu kod Doboja je u vrijema pacifikacije pokrivao teritoriju ilirskog plemena Desitijati.

Arheologija[uredi | uredi izvor]

Arheološka istraživanja obavila je Irma Čremošnik 1968. godine, a rezultati su objevljeni 1984. godine. Nađene su velike količine rimske keramike, bronzani ukrasi za vojnu opremu, fibule, stilusi, brojni ključevi, vezane male pločice pancera, veća količina bronzanog i rebrenog rimskog novca, te dijelovi paradne kacige.

Na području Bosne i Hercegovine dosad su poznati logori: Humac, Makljenovac kod Doboja, Šipovo, Lutvin Han na Drini kod Srebrenice i Kastel (Banja Luka). Osim logora, postojao je veliki broj utvrđenja (castella) koja su služila za smještaj manjih posada i straža, a kao takvi poznati su u rudarskim područjima i na važnijim komunikacijskim mjestima.[3]

Opis dobra[uredi | uredi izvor]

Logor je oblika izduženog pravougaonika 160x134 m, (više o dva ara, po čemu spada u veće augzilijarne tabore), bio je utvrđen širokim bedemom širine 1,30 m,.od lijepo tesanih kamenih kvadera. Uglovi bedema, kao što je i uobičajeno za ovakve kastrume, bili su svuda polukružni i u njima su se, negdje bolje, negdje lošije, očuvali temelji kula trapezoidnog oblika. Na svakoj strani bedema kastruma nalazila su se po jedna utvrđena vrata. Glavna i ujedno najveća vrata s dva ulaza na južnom bedemu, bila su utvrđena s po jednom kulom s obje strane ulaza.

Principija, komandna zgrada dimenzija 41x33 metra, bila je smještena u centru prostora ograđenog bedemima, i u njoj su se obavljali administrativni i vojni poslovi. U njenom sklopu bilo je manje svetište, kao i dvije oružarnice pokraj njega. Paviljon za vojnike bio je od kožnih šatora ili drvenih baraka. Oko dvjesta metara od logora protezalo se civilno naselje (canabae). U tom naselju evidentirano je kupalište (banja), koje je imalo 'hipokaust s prefurnijem'. Tlocrt kupališta podsjeća na plan prostorija s hipokaustom na Humcu.

Lokalitet Crkvina[uredi | uredi izvor]

Godine 1890. prilikom eksploatacije šume naišlo se na zidane temelje i različite pokretne predmete. Napravljen je nacrt tvrđave, a pokretni materijal je darovan Zemaljskom muzeju u Sarajevu. Vjenceslav Radimsky 1890. god. ustanovio je da je lokalitet pokriven mnoštvom sječenog i lomljenog kamena, rjeđe opekom i pronašao je i značajan pokretni arheološki materijal. Lokalitet je ukazivao na upotrebu od neolita (ili bar bronzanog perioda), preko rimskog doba, do seobe naroda i kasnog srednjeg vijeka. Zaključna zaštitna istraživanja (lokalitet desetljećima služio kao kamenolom) na predmetnoj lokaciji, kojima je rukovodio Đuro Basler, vršena su u dva navrata 1955. godine.[4]

Arheološkim radovima bilo je zahvaćeno osam stratuma, tako da su i dobijeni nalazi potjecali iz različitih kulturnih epoha. Prva četiri sloja su iz vremena paleolita.[5]

  1. sterilna žuta masna glina ispunjavala je škripove osnove od eocenskog vapnenca;
  2. sloj tamnosmeđe masne gline sa kamenim artefaktima paleolitskog tipa (sloj E);
  3. sloj sterilne smeđe ilovae sa nešto oblučastog kamena;
  4. sloj sličan lesu sa malobrojnim kamenim artefaktima i vrlo rijetkim sitnim ulomcima posuda od slabo pečene zemlje. Odsustvo predmeta od glačanog kamena i bilo kakve čvršce izvedene arhitekture, približava ovaj sloj najranijem periodu neolitika;
  5. tamni kulturni sloj s ostacima zemunica. Od pokretnih artefakata u njemu su nađeni kremenica, glačani kamen, ukrašena keramike i bronzani predmeti. Ovaj sloj nosio je ostatke naselja iz bronzanog doba, koji se dalje neprimjetno povezuju za:
  6. ostatke ilirske gradinske keramike i predmete iz rimskog doba: četiri bakrena carska novčića, dijelovi pluga, sjekira, srpa, ključ, oštrica od noža i slični upotrebni predmeti, nekoliko kamenih odlomaka sa natpisima koji potvrdili su da je ovdje boravila rimska kohorta (cohors I Flavia Belgarum), ulomaci manjih stubova i kameni odlomak sa reljefnim ornamentom lista.
  7. ostaci zidova iz kasnoantičkog doba, izvedenih u tehnici "ribljih kostiju" (Fischgratenmauer), opasivali su Crkvinu sa svih strana. Grad se sastojao iz prednje tvrđave, površine od 5500 m² i grada površine od 5700 m² koji su bili opasani zidinama od tesanog kamena vezanog malterom pomiješanim sa komadićima opeke (bez biljega legije). Bedem prednje tvrđave bio je pojačan sa dvije kule, a gradski bedem sa tri kule. Pri dnu južne strane brda, pružao se preko 30 m dug malterni zid. [6]
  8. sloj u koji su bili ukopani grobovi sa prilozima iz doba ranog srednjeg vijeka. Pronađeno je srednjovjekovno bakreno posuđe, koje prema analogijama u Českoj spada negdje u IX–XII stoljeće. U jednom grobu nađena je slavenska sljepočnica sa duguljastom jagodom, par bronzanih karika sa 3 pokretna kolutića, bronzani prsten čija se karika naprijed širi u pločice koje nisu sastavljene.

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Irma Čermošnik, U GZM u Sarajevu, NS 39, Sarajevo: 1984. -Rimski castrum kod Doboja”,
  • Radoslav Dodig, Znanstveni skup, Sinj, 10.-13. listopada 2006 RIMSKI KOMPLEKS NA GRAČINAMA. VOJNI TABOR ILI…?
  • Đuro Basler, Paleolitski nalazi na Crkvini u Makljenovcu, U GZM XII, Sarajevo, 1957.
  • Đuro Basler, Paleolitske i mezolitske regije i kulture u BiH, U Praistorija

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Arheološko područje Gradina". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika. Pristupljeno 9. 2. 2017. [mrtav link]
  2. ^ "Arheološko područje Crkvina". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika. Arhivirano s originala, 24 Oktobar 2018. Pristupljeno 9. 2. 2017.  Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć); Provjerite vrijednost datuma kod: |archivedate= (pomoć)
  3. ^ "Ivo Bojanovski: BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA". Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988. Pristupljeno 9. 2. 2016. 
  4. ^ "Paleolit". Pristupljeno 9. 2. 2017. 
  5. ^ "Paleolit". Arheološki leksikon -Zemaljski muzej, Sarajevo. Pristupljeno 9. 2. 2017. 
  6. ^ "Esad Pašalić: Antička naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini". Zemaljski muzej Sarajevo, 1960. Pristupljeno 9. 2. 2016. 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]