Idi na sadržaj

Ostrvo Man

Uredi veze
S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Ostrvo Man
Ellan Vannin
Isle of Man
Zastava ostrva Man ostrva Man
Zastava
Uzrečica: 'Quocunque Jeceris Stabit' (Gdje god ga baciš, stajat će)
Himna: "Arrane Ashoonagh"
Položaj ostrva Man na karti
Položaj ostrva Man
Glavni grad Douglas
54°09′N 4°29′W / 54.15°N 4.48°W / 54.15; -4.48
Službeni jezik manski i engleski
Etničke grupe 
Religija
Državno uređenje Parlamentarna ustavna monarhija
• Monarh
 Charles III
• Guverner
 John Lorimer
Zakonodavstvo Tynwald
Zakonodavno vijeće Ostrva Man
Dom ključeva
Suverena država odgovorna za Ostrvo Man[1][2] Ujedinjeno Kraljevstvo
Nezavisnost britanska krunska zemlja 
Površina
• Ukupno
 574 km2 (178.)
• Vode (%)
 1
Stanovništvo
• Ukupno (2024)
 84.523[3] (185.)
148/km2 
BDP (PKM) 2025.
• Ukupno
 $7,931 milijardi 
$89.706 (9)
BDP (nominalni) procjena
• Ukupno
 £5,84 milijardi (US$7,79 milijardi) (fiskalna godina 2023/24)[4] 
£69.094 (US$92.173) 
HDI (2022) 0,940[5] (15)
Valuta Manska funta i britanska funta
Vremenska zona UTC +0, ljeti UTC +1
Pozivni broj +44
Internetska domena .im

Ostrvo Man (Ellan Vannin na mansku, Isle of Man na engleskom) je samoupravna britanska krunska zemlja u Irskom moru,[6] između Velike Britanije i Irske. Politički ostrvo nije dio Ujedinjenog Kraljevstva, ali vladar ostrva je kralj ili kraljica Ujedinjenog Kraljevstva s titulom gospodara Mana.

Kao šef države, Charles III nosi titulu Lorda Mana i predstavlja ga zamjenik guvernera. Vlada Ujedinjenog Kraljevstva odgovorna je za vojnu odbranu Ostrva Man i predstavlja ga u inostranstvu, ali Ostrvo Man i dalje ima zaseban međunarodni identitet.[7]

Ljudi žive na ostrvu od prije 6500. p. n. e. Do 5. vijeka postojao je galski kulturni uticaj i naseljavanje, a manski jezik se pojavio kao grana goidelskih jezika. Irski misionari, slijedeći učenje Svetog Patrika, proširili su kršćanstvo na Manu.[8] Godine 627. kralj Edwin od Northumbrije osvojio je Ostrvo Man. U 9. vijeku, Nordijci su osnovali Kraljevstvo ostrva, koje je uključivalo Man i Hebride. Tokom većeg dijela ovog perioda, Manom ​​je vladala dinastija Crovan, a ostrvo je bilo zavisno od Norveške. Norveški kralj Magnus III vladao je kao kralj Mana i Ostrva između 1099. i 1103.[9]

Godine 1266, Magnus VI od Norveške prodao je svoju suzerenost nad Manom ​​Aleksandru III od Škotske u Ugovoru iz Pertha.[10] Nakon perioda naizmjenične vladavine kraljeva Škotske i Engleske, ostrvo je 1399. došlo pod feudalnu vlast engleske krune. Vlasništvo je vraćeno britanskoj kruni 1765, ali ostrvo nije postalo dio Kraljevine Velike Britanije iz 18. vijeka, niti njenih nasljednika, Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske i današnjeg Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Sjeverne Irske. Oduvijek je zadržalo svoju unutrašnju samoupravu. Godine 1881, Parlament Ostrva Man, Tynwald, postao je prvo nacionalno zakonodavno tijelo na svijetu koje je ženama dalo pravo glasa na općim izborima, iako je to isključivalo udate žene.[11][a]

Ekonomiju Ostrva Man ojačao je njen status destinacije za niske poreze i offshore bankarstvo.[12][13][14] Osiguranje i online kockanje generišu po 17% BND-a, a slijede ih informacijsko-komunikacijska tehnologija i bankarstvo sa po 9%.[15] Međutim, ovaj status donio je i probleme pranja novca, financijskog kriminala i finansiranja terorizma.[16] Ostrvo Man poznato je i po motociklističkim utrkama TT (Tourist Trophy),[17] i manskoj mački, pasmini s kratkim ili bez repa.[18] Godine 2016. UNESCO je dodijelio Ostrvu Man status rezervata biosfere.[19]

Historija

[uredi | uredi izvor]

Prvo je bio vikinško kraljevstvo od 700. do 900. Zatim je bilo kraljevina kojem je vladao kralj Norveške sve dok Magnus VI, kralj Norveške, nije ostrvo prepustio Škotskoj. Od 14. vijeka je pod vlašću egleskih gospodara koji su priznavali engleske kraljeve kao svoje suverene.[20] Godine 1765. Charlotte Murray, gospodarica Mana, prodaje ostrvo britanskoj kruni. Od tada britanski monarsi nose titulu gospodara Mana, bez obzira na spol. Trenutni gospodar Mana je kraljica Elizabeta II.

Od 1800. do 1845, rad njegove skupštine je bio prekinut.

Vlada

[uredi | uredi izvor]

Geografija

[uredi | uredi izvor]

Smješten je u u Irskom moru, na pola puta između Irske i Britanije. Glavni grad je Douglas (na manskom: Doolish). Ostrvo Man zvanično je dio Britanskih ostrva, arhipelag je smješten uz sjeverozapadnu obalu kontinentalne Evrope, a otprilike je jednako udaljeno između Engleske, Škotske i Sjeverne Irske. Obuhvata mala, djelimično naseljena ostrva the Calf of Man, Chicken Rock i Ostrvo Svetog Patrika. Ostrvo karakteriše umjerena klima, sa hladnim ljetima i blagim zimama. Prosječna količina padavina je visoka u odnosu na većinu Britanskih otoka, zbog njegove lokacije na zapadnoj strani Velike Britanije i dovoljne udaljenosti od Irske gdje je vlaga akumulirala preovladujućim jugozapadnim vjetrovima. Prosječna količina padavina je najveća u Snaefell-u, gdje iznosi oko 1900 mm (75 inča) godišnje. Na nižim nivoima može pasti na oko 800 mm (32 inča) godišnje. Temperature su poprilično niske, sa zabilježenim maksimumom od 28,9 °C na Ronaldswayu. Ostrvo Man je poznato po oblačnom nebu i rijetkim sunčanim danima.[6]

Stanovništvo

[uredi | uredi izvor]

Prema popisu iz 2001, ostrvo Man ima 76.315 stanovnika, od kojih 25.347 živi u Douglasu (Doolishu).

Jezik

[uredi | uredi izvor]

Stanovnici govore engleski, ali na tome ostrvu se govorio jedan keltski jezik - manski. Zadnji izvorni govornik, Ned Maddrell, je umro 1974, ali jezik su iz izumrlosti izvukle školske akcije za njegovim oživljavanjem. Sada se, na primjer, manski uči u školama, koristi se u Tynwaldu, a nove zakone u njemu čita "Yn Lhaihder" (čitač) i na manskom i na engleskom, a i novorođenu djecu odgajaju roditelji koji su govornici manskog jezika.

Također pogledajte

[uredi | uredi izvor]

Bilješke

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ Godine 1893. Novi Zeland je postao prva zemlja koja je svim ženama dala pravo glasa.

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ↑ Fact sheet on the UK's relationship with the Crown Dependencies (PDF), UK Ministry of Justice, arhivirano (PDF) s originala, 20 December 2021, pristupljeno 2 May 2023, The Crown Dependencies are not recognised internationally as sovereign States in their own right but as 'territories for which the United Kingdom is responsible'.
  2. ↑ Framework for developing the international identity of the Isle of Man (PDF), Isle of Man Government, arhivirano (PDF) s originala, 2 May 2023, pristupljeno 2 May 2023, 2. The Isle of Man has an international identity which is different from that of the UK.
  3. ↑ Statistics Isle of Man. "Isle of Man Population Report 2024" (PDF). Isle of Man Government. Pristupljeno 5 May 2025.
  4. ↑ "Isle of Man National Income 2023/24" (PDF). Government of Isle of Man. Pristupljeno June 8, 2026.
  5. ↑ "Human Development Report 2010" (PDF). HDR.UNDP.org. United Nations Development Programme. January 2010. str. 143 ff. Arhivirano (PDF) s originala, 21 November 2010. Pristupljeno 21 April 2011.
  6. 1 2 "Isle of Man - New World Encyclopedia". www.newworldencyclopedia.org. Pristupljeno 5. 1. 2025.
  7. ↑ Torrance, David (15 July 2024). The Crown Dependencies (PDF) (jezik: English). London: House of Commons Library.CS1 održavanje: nepoznati jezik (link)
  8. ↑ "Isle of Man". Britannica Online. 3 January 2023. Arhivirano s originala, 28 June 2022. Pristupljeno 23 February 2022.
  9. ↑ "Magnus 3 Olavsson Berrføtt – Norsk biografisk leksikon". Store norske leksikon (jezik: norveški). 28 September 2014. Arhivirano s originala, 15 May 2013. Pristupljeno 15 August 2019.
  10. ↑ "Treaty of Perth: Overview of Treaty of Perth". Scottish-places.info. Arhivirano s originala, 24 February 2022. Pristupljeno 26 February 2022.
  11. ↑ "Tynwald, the parliament of the Isle of Man: Adult suffrage". Tynwald.org.im. 2017. Arhivirano s originala, 25 July 2025. Pristupljeno 22 January 2026.
  12. ↑ Matthew Collin (5 May 2021). "The hacker, the tax haven, and what $200 million in offshore deposits can tell us about the fight against illicit wealth". Brookings.edu. Arhivirano s originala, 11 June 2022. Pristupljeno 15 March 2022.
  13. ↑ "Isle of Man Guide | Britain Visitor – Travel Guide To Britain". Britain Visitor. 19 January 2021. Arhivirano s originala, 10 June 2022. Pristupljeno 15 March 2022.
  14. ↑ Garside, Juliette (7 November 2017). "UK is subsidising Isle of Man to be tax haven, say campaigners | Isle of Man". The Guardian. London. Arhivirano s originala, 15 June 2022. Pristupljeno 15 March 2022.
  15. ↑ "Isle of Man: National Income Report" (PDF). gov.im. Isle of Man government. Arhivirano (PDF) s originala, 4 December 2017. Pristupljeno 3 December 2017.
  16. ↑ "Isle of Man needs to take more measures to prevent money laundering". Isle of Man. 28 November 2022. Arhivirano s originala, 1 June 2023. Pristupljeno 2 May 2023.
  17. ↑ Williams, David (3 October 2017). "Great British drives: Isle of Man". The Telegraph. ISSN 0307-1235. Arhivirano s originala, 9 February 2019. Pristupljeno 15 August 2019. The Isle of Man is best known, of course, for its famous race, the annual Tourist Trophy, or 'TT'.
  18. ↑ Long, Peter (1998). "Isle of Man". The Hidden Places of England. Hidden Places - National Guides (4 izd.). Aldermaston: Travel Publishing Ltd (objavljeno 2004). str. 281. ISBN 978-1-904434-12-2. Arhivirano s originala, 3 August 2020. Pristupljeno 9 March 2020. Best known for its motorcycle races, its tailless cats and its kippers [...].
  19. ↑ "UNESCO: Isle of Man biosphere reserve". Arhivirano s originala, 3 December 2017. Pristupljeno 2 December 2017.
  20. ↑ Isle of Man (jezik: engleski), Central Intelligence Agency, 30. 12. 2024, arhivirano s originala, 12. 1. 2021, pristupljeno 5. 1. 2025 CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)

Izvori

[uredi | uredi izvor]

Dodatna literatura

[uredi | uredi izvor]


Nedovršeni članak Ostrvo Man koji govori o geografiji treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.

Preuzeto iz "https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Ostrvo_Man&oldid=3923661"