Selen

Sa Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigacija, traži
Question book-new.svg Ovaj članak ili neka od njegovih sekcija nije dovoljno potkrijepljena izvorima (literatura, web stranice ili drugi izvori).
Sporne rečenice i navodi bi mogli, ukoliko se pravilno ne označe validnim izvorima, biti obrisani i uklonjeni. Pomozite Wikipediji tako što ćete navesti validne izvore putem referenci, te nakon toga možete ukloniti ovaj šablon.
Selen
[Ar] 3d104s24p4 34Se
   
Periodni sistem elemenata
Općenito
Hemijski element, Simbol, Atomski broj Selen, Se, 34
Serija Polumetali
Grupa, Perioda, Blok 16, 4, p
Izgled metalno siv
Zastupljenost 8 · 10−5 %
Atomske osobine
Atomska masa 78,96 u
Atomski radijus (izračunat) 115 (103) pm
Kovalentni radijus 116 pm
Van der Waalsov radijus 190 pm
Elektronska konfiguracija [Ar] 3d104s24p4
Broj elektrona u energetskom nivou 2, 8, 18, 6
Izlazni rad 5,11 eV
1. energija ionizacije 941 kJ/mol
2. energija ionizacije 2045 kJ/mol
3. energija ionizacije 2973,7 kJ/mol
4. energija ionizacije 4144 kJ/mol
Fizikalne osobine
Agregatno stanje čvrsto
Mohsova skala tvrdoće 2
Kristalna struktura heksagonalna
Gustoća 4790 kg/m3
Tačka topljenja 494 K (221 °C)
Tačka ključanja 957,8 K (684,6 °C)
Molarni volumen 16,42 · 10−6 m3/mol
Toplota isparavanja 26,3 kJ/mol
Toplota topljenja 6,694 kJ/mol
Pritisak pare 0,695 Pa kod 494 K
Brzina zvuka 3350 m/s kod 293,15 K
Specifična toplota 320 J/(kg · K)
Specifična električna provodljivost 1,0 · 10−10 S/m
Toplotna provodljivost 2,04 W/(m · K)
Hemijske osobine
Oksidacijsko stanje ±2, 4, 6
Oksidi SeO2
Elektrodni potencijal −0,924 V (Se + 2e → Se2−)
Elektronegativnost 2,48 (Pauling-skala)
Izotopi
Izo RP t1/2 RA ER (MeV) PR
74Se

0,87 %

Stabilan
75Se

sin

119,779 d ε 0,864 75As
76Se

9,36 %

Stabilan
77Se

7,63 %

Stabilan
78Se

23,78 %

Stabilan
79Se

sin

3,27 · 105 god β- 0,151 79Br
80Se

49,61 %

Stabilan
82Se

8,73 %

1,08 · 1020 god β- β- 2,995 82Kr
Sigurnosno obavještenje
Oznake upozorenja

Otrovno

T
Otrovno
Obavještenja o riziku i sigurnosti R: 23/25-33-53
S: (1/2-)20/21-28-45-61
Ukoliko je moguće i u upotrebi, koriste se SI osnovne jedinice.
Ako nije drugačije označeno, svi podaci su podaci dobiveni mjerenjima u normalnim uslovima.

Selen (Se, latinski sellenium) - je metaloid VIA grupe. Poznato je nekoliko njegovih izotopa čije se atomske mase nalaze između 65-91. Otkriven je 1817 godine od strane Jacoba Berzeliusa. Ime je dobio po grčkoj riječi selene koja označava Mjesec (zato što se uvijek javljao uz telurijum, latinski tellus - Zemlja).

Zastupljenost i dobijanje[uredi | uredi izvor]

Selen je zastupljen u zemljinoj kori u količini od 0,05 ppm (eng. parts per million), kao pratilac nekih ruda sumpora. U industriji se dobija kao sporedni proizvod prečišćavanja ruda bakra i sumpora.

Selenov oksid (SeO2) se rastvara u azotastoj kiselini (HNO3). Potom se propušta kroz rastvor sumpor dioksida. Slobodan selen se izdvaja kao crveni talog. U laboratorijama selen se dobija redukujući kiselinu selen VI (H2SeO4) pomoću hidrazina H2N-NH2.

Namirnice najbogatije selenom su: pšenica, neprerađena riža, ovas, sjemenke dinje, polumasno mlijeko, posno meso i riba.

Primjena[uredi | uredi izvor]

Selen ima veliku primjenu u foto industriji, a najviše se koristi za izradu foto ćelija. Sem toga koristi se i kao dodatak staklu i čeliku. Sulfid selena (SeS2) se koristi u šamponima za suzbijanje peruti, a (Na2SeO3) je veoma jak insekticid.

Hemijske osobine[uredi | uredi izvor]

Zbog položaja u periodnom sistemu osobine selena podsjećaju na osobine sumpora. Kiselina selen VI (H2SeO4), slično kao i sumporna kiselina, je veoma jaka kiselina sa oksidacionim djelovanjem.

Ioni selena (Se2-) u baznoj sredini lako mjenjaju oksidacioni broj naviše. Reakcijom hlora sa selenom nastaje braunkasta tečnost Se2Cl2, koja se zagrijavanjem raspada na čist selen i bezbojan selen(IV)hlorid (SeCl4).

Alotropske modifikacije[uredi | uredi izvor]

Selen ima 3 alotropske modifikacije.

  • Modifikacija α je srebrnosiv, krt metal. Na zraku se polahko oksiduje, ne reaguje sa vodom, ali reaguje i sa kiselinama i sa bazama.
  • Modifikacija β je crveni amorfni prašak. Veoma je reaktivan, na vazduhu se sam od sebe pali, i veoma brzo reaguje sa vodom,
  • Modifikacija γ je staklasto rozesivo čvrsto tijelo. Ova modifikacija je međumodifikacija između alfe i bete. Ova modifikacija se obično dobija hlađenjem tečnog selena.

Jedinjenja[uredi | uredi izvor]

Otrovna jedinjenja selena:

  • dimetil selena,
  • selendioksid,
  • selenhidrid

Biološki značaj[uredi | uredi izvor]

Selen je jedan od mikroelemenata neophodnih za život ljudi, koji se mora unositi ishranom. On je neophodan za pravilan rad enzimskih sistema. Najvažnija njegova funkcija je stvaranje jakog antioksidansa. On štiti crvena krvna zrnca i ćelijske membrane.

Također je bitan za funkcionisanje odbranbemog sistema i štitne žlijezde. Zajedno sa drugim antioksidansima štiti srce, pomaže pri depresiji, premoru i prevelikoj nervozi. Redukuje količinu štetnih jedinjenja koja izazivaju nastanak reumatskih zapaljenja.

Kod muškaraca pola selena koji se nalazi u organizmu je u testisima i u spermi koju oni produkuju.

Preporučljiva količina selena koju dnevno odrasle osobe treba da unesu iznosi 55 mikrograma. Ako se čovjek redovno hrani ne može doći do nedostatka selena.

Višak selena je štetan i smatra se da unošenje preko 400 mikrograma dnevno može da izazove trovanje. Jedini rejon na svijetu gdje dolazi do nedostatka selena u organizmu zbog njegovog manjka u ishrani su neki dijelovi Kine.

Commons logo
U Wikimedijinom spremniku se nalazi još materijala vezanih uz: