Budimpešta

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Koordinate: 47°28′19″N 19°03′01″E / 47.47194°N 19.05028°E / 47.47194; 19.05028
Budimpešta
Grad
Odozgo, slijeva nadesno: Pogled na grad i Dunav, lav na ulazu na Széchenyijev lančani most, Trg heroja, zgrada Parlamenta, Ribarski bastion, Bazilika svetog Stjepana, panoramski pogled s Gellértovog brda s Budimskim dvorcem lijevo
Odozgo, slijeva nadesno: Pogled na grad i Dunav, lav na ulazu na Széchenyijev lančani most, Trg heroja, zgrada Parlamenta, Ribarski bastion, Bazilika svetog Stjepana, panoramski pogled s Gellértovog brda s Budimskim dvorcem lijevo
Flag of Budapest (2011-).svg
Zastava
Coa Hungary Town Budapest big.svg
Grb
Službeni naziv: Budapest
Nadimak: Srce Evrope, Kraljica Dunava, Biser Dunava, Glavni grad slobode, Glavni grad festivala
Država  Mađarska
Regija Centralna Mađarska
Koordinate 47°28′19″N 19°03′01″E / 47.47194°N 19.05028°E / 47.47194; 19.05028
Stanovništvo
 - Naselje 1.735.711
Gustoća
 - Naselje 7.626 /km2 
 - Općina 2.538 /km2 
Gradonačelnik Gergely Karácsony (Dijalog)
Vremenska zona Srednjoevropsko vrijeme
Poštanski broj 1011–1239
Pozivni broj (+36) 1
Budimpešta u Mađarskoj
Veb-sajt: budapest.hu

Budimpešta je glavni i najmnogoljudniji grad Mađarske. Osim toga, glavni je politički, industrijski, trgovački i saobraćajni centar države. Prema popisu stanovništva iz 2011, imala je 1.740.000 stanovnika,[1] što je manje u odnosu na 1989, kada je broj stanovnika dostigao maksimalnu cifru 2,1 milion.[2] Budimpeštansko metropolitansko područje dom je za 3,3 miliona ljudi. Dana 17. novembra 1873. postala je jedan grad koji zauzima obje obale Dunava spajanjem Budima i Starog Budima na desnoj obali s Peštom na lijevoj (istočnoj) obali.[3]

Historija[uredi | uredi izvor]

Poznata historija Budimpešte počinje sa rimskim gradom pod imenom Aquincum, osnovanim oko 89. nove ere, na mjestu starije keltske naseobine blizu mjesta gdje je nastala Obuda. Aquincum je od 106. do kraja 4. vijeka bio glavni grad pokrajine Donje Panonije. Na mjestu današnje Pešte bio je izgrađen grad Contra Aquincum (ili Trans Aquincum).

Oblast su oko 900. godine osvojili Mađari, koji su oko jednog vijeka kasnije osnovali kraljevinu Mađarsku. Kada su je uništili Mongoli, 1241, Pešta je već bila značajno mjesto, i brzo je ponovo izgrađena, ali je Budim bio sjedište kraljevskog dvora od 1247. i 1361. je postao glavni grad Mađarske. Osmanlije su osvojili veći dio Mađarske u 16. vijeku, te time prekinuli rast grada: Peštu su sa juga zauzeli 1526. godine, a Budim 15 godina kasnije. Dok je Budim ostao sjedište osmanskog upravnika, Pešta je bila vrlo zapuštena do 1686. kada su je osvojili Habzburški vladari.

Pešta je od 1723. bila sjedište administrativnog aparata kraljevstva, koji je najbrže rastao u 18. i 19. vijeku i inicirao izraziti rast grada u 19. vijeku.

Spajanje tri distrikta pod jednu administraciju, koje je prvo propisala mađarska revolucionarna vlada 1849 je poništeno ubrzo potom, po reuspostavljanju habzburške vlasti. Konačno je ovu odluku sprovela autonomna mađarska kraljevska vlada, uspostavljena po Austro-Ugarskoj nagodbi iz 1867 (vidi Austro-Ugarska). Broj stanovnika "ujedinjene" prijestonice je porastao u periodu od 1840. do 1900. na 730 000.

U 20. vijeku je većina rasta broja stanovnika otpadala na predgrađa, Ujpešt (Nova Pešta) je više nego udvostručila broj stanovnika između 1890. i 1910, a većina industrije zemlje se koncentrisala u gradu. Ljudski gubici Mađarske tokom Prvog svjetskog rata, i kasniji gubitak više od polovine teritorije kraljevstva (1920.) je zadao samo privremeni udarac broju stanovnika, a Budimpešta je postala prijestonica manje, ali sada suverene države. Do 1930. je uže gradsko jezgro brojalo milion stanovnika, uz dodatnih 400 000 u predgrađima.

Oko trećina od 200.000 Jevreja u Budimpešti je pobijena tokom nacističkog genocida tokom njemačke okupacije u Drugom svjetskom ratu. Grad je znatno porušen u sovjetskoj opsadi tokom zime 1944, a oporavio se tokom 1950-ih i 1960-ih. Budimpešta je tokom 1980-ih podijelila sudbinu države kada je broj stanovnika smanjen uslijed povećane emigracije i smanjenja nataliteta.

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

1. januara 2012. u Budimpešti je živjelo 1.740.041 stanovnik.[4] Budimpeštansko gradsko područje je dom za 2.566.097 ljudi, dok je u metropolitanskom području grada živjelo oko 3,3 miliona ljudi.[5]

U slijedećim tabelama dat je pregled kretanja broja stanovnika Budimpešte.

Godina 1870. 1880. 1890. 1900. 1910. 1920. 1930. 1941. 1949.
Grad Budimpešta 270.476 Green Arrow Up.svg 355.682 Green Arrow Up.svg 486.671 Green Arrow Up.svg 703.448 Green Arrow Up.svg 880.371 Green Arrow Up.svg 928.996 Green Arrow Up.svg 1.006.184 Green Arrow Up.svg 1.164.963 Red Arrow Down.svg 1.057.912
Predgrađe Budimpešte 31.609 Green Arrow Up.svg 47.024 Green Arrow Up.svg 73.408 Green Arrow Up.svg 157.986 Green Arrow Up.svg 230.082 Green Arrow Up.svg 303.030 Green Arrow Up.svg 436.685 Green Arrow Up.svg 547.828 Red Arrow Down.svg 532.404
Velika Budimpešta 302.085 Green Arrow Up.svg 402.706 Green Arrow Up.svg 560.079 Green Arrow Up.svg 816.434 Green Arrow Up.svg 1.110.453 Green Arrow Up.svg 1.232.026 Green Arrow Up.svg 1.442.869 Green Arrow Up.svg 1.712,791 Red Arrow Down.svg 1.590.316
Godina 1949. 1960. 1970. 1980. 1990. 2001. 2005. 2012.
Budimpešta 1.590.316 Green Arrow Up.svg 1.804.606 Green Arrow Up.svg 2.001.083 Green Arrow Up.svg 2.059.347 Red Arrow Down.svg 2.016.774 Red Arrow Down.svg 1.777.921 Red Arrow Down.svg 1.695.814 Green Arrow Up.svg 1.740.041
Predgrađe Budimpešte 307.566 Green Arrow Up.svg 379.649 Green Arrow Up.svg 479.242 Green Arrow Up.svg 567.355 Red Arrow Down.svg 562.666 Green Arrow Up.svg 676.229 Green Arrow Up.svg 726.017 Green Arrow Up.svg 826.056
Budimpeštansko metropolitansko područje 1.897.882 Green Arrow Up.svg 2.184.255 Green Arrow Up.svg 2.480.325 Green Arrow Up.svg 2.626.702 Red Arrow Down.svg 2.579.440 Red Arrow Down.svg 2.454.150 Red Arrow Down.svg 2.421.831 Green Arrow Up.svg 2.566.097

Administrativna podjela[uredi | uredi izvor]

Budimpeštanski distrikti

Prvobitno je Budimpešta po ujedinjenju 1873. godine bila podijeljena na 10 distrikta (mađ. kerület). Danas se grad sastoji od njih 23, od čega ih je šest u Budimu, 16 u Pešti i jedan na Čepeljskom ostrvu.

  • I Várkerület (Budimski dvorac i četvrt)
  • II distrikt
  • III distrikt
  • IV Újpest
  • V Belváros (uži centar grada, Pešta)
  • VI Terézváros
  • VII Erzsébetváros
  • VIII Józsefváros
  • IX Ferencváros
  • X Kőbánya
  • XI Újbuda
  • XII Hegyvidék
  • XIII distrikt
  • XIV Zugló
  • XV distrikt
  • XVI distrikt
  • XVII Rákosmente
  • XVIII distrikt
  • XIX Kispest
  • XX Pesterzsébet
  • XI Csepel
  • XXII distrikt
  • XXIII Soroksár

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]