Pravedni halifat

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Rašidunski halifat
الخلافة الراشدة
632–661
Države prije:
Simple Labarum.svg Bizantijsko carstvo
Flag of None.svg Vizigotsko kraljevstvo
Carthage location.png Egzarhat Afrika
Omejadski halifat Flag of None.svg
Položaj na karti
Glavni grad Medina (632–656)
Kufa (656–661)
Državno uređenje Halifat
  Pravedne halife  
 -  Ebu-Bekr 632. – 634.
 -  Omer ibn el-Hattab 634. – 644.
 -  Osman ibn Affan
Alija ibn Ebu-Talib
644. – 656.
656. – 661.
Površina
 -  Ukupno  8 400 000 km2
Stanovništvo
 -  Ukupno 21 400 000 
Valuta dinar
dirhem

Rašidunski halifat (arapski: الخلافة الراشدة al-Khilāfah ar-Rāshidah) ili Pravedni halifat je bio halifat, odnosno islamska država u periodu vladavine pravednih halifa (arapski: rašidun - pravedni), po čemu je država i dobila naziv.

Halifat je nastao 632. godine, smrću poslanika Muhammeda i početkom vladavine prvog od 4 pravedne halife Ebu Bekra. Završetak vladavine posljednjeg pravednog halife Alije smatra se i krajem postojanja Rašidunskog halifata nakon kojeg nastupa Omejadski halifat. Na vrhuncu svoje moći, halifat se prostirao od Arabijskog poluostrva i Levanta do Kavkaza na sjeveru i od Tunisa na zapadu do iranske visoravni u Centralnoj Aziji na istoku. Površinski gledano, to je do tada bilo najveće carstvo koje je postojalo kroz historiju. Zauzimalo je površinu od 8,4 miliona km2 na kojem je živjelo oko 21,4 miliona stanovnika.

Za manje od deset godina upravljanja halifatom, halifa Omer je proširio teritoriju halifata za oko 2.200.000 km2 te se smatra najmoćnijih halifom u historiji islama.

Počeci[uredi | uredi izvor]

Teritorijalno širenje halifata
  Širenje za vrijeme Muhameda, od 622. do 632.
  Širenje Rašidunskog halifata u periodu od 632. do 661.
  Širenje za vrijeme Omejadskog halifata, u periodu od 661. do 750.

Nakon smrti Muhammeda 632. godine, kao njegov nasljednik u vođenju muslimana i upravljanja islamskom državom izabran je Ebu Bekr. Tako Ebu Bekr postaje nasljednik Božijeg Poslanika i prvi od četvorice pravednih halifa. Odmah se suočio s problemima jer su neka arapska plemena, iako su obećala vjernost Muahamedu i prihvatili islam, smatrala da ništa ne duguju društvu kojeg vodi Ebu Bekr te su između ostalog prestala da ispunjavaju neke od islamskih propisa, kao što je skupljanje zekata. Ebu Bekr je morao riješiti taj problem i upravljanje halifatom je započeo uspjehom. Kao halifa, Ebu Bekr nije bio monarh, kao što to nisu bila ni ostala trojica rašidunskih halifa jer su na taj časni položaj izabrani prvenstveno usljed svojih sposobnosti i vještina.[1][2][3][4]

Prema mišljenju sunitskih učenjaka, sva četvorica rašidunskih halifa bili su od onih koji su rano prihvatili islam,[5] bili su među deset kojima je obećan džennet, bili su njegovi najbliži ashabi, poštovani i hvaljeni u javnosti.

Historija halifa[uredi | uredi izvor]

Period Ebu Bekra[uredi | uredi izvor]

Abu Bekr, prvi nasljednik Muhameda u upravljanju islamskom državom, bio je halifa samo dvije godine. Početkom svoje vladavine suočio se sa odmetničkim plemenima i njihovim vraćanjem u okrilje islama. Kod izbora Ebu Bekra za prvog halifu, postojala su neslaganja između mekanskih sljedbenika Muhameda (Muhadžira, iseljenika iz Mekke) i medinskih sljedbenika (ensarija iz Medine). Naime, ensarije, kao oni koji su prihvatili Muhameda i njegove sljedbenike kada su izašli iz Mekke i pružili im gostoprimstvo i svu raspoloživu pomoć, su smatrali da jedan od njih traba da naslijedi Muhammeda. Smatrali su da to treba biti S'ad ibn Ubadu.[6] Pa ipak, Ebu Bekr je izabran na položaj halife ili nasljednika Muhammeda.[7] U takvim novim okolnostima, nastala je nova politička formacija: halifa, koja će se održati do početka 20. vijeka i koja će predvoditi sve muslimane širom svijeta.

Novog halifu su odmah dočekale nevolje koje su ugrožavale jedinstvo i stabilnost nove zajednice i države. Otpadništvo se proširilo na svako pleme na Arapskom poluostrvu, sa izuzetkom zajednice u Meki i Medini, plemana Benu Takif iz Ta’ifa i Benu Abdul Kais iz današnjeg Omana. U nekim slučajevima, čitava plemena su postala otpadnička. Neki su samo prestali da daju zekat dok je bilo plemenskih vođa koji su se proglasili Poslanicima, neki još i za vrijeme života Muhammeda.

Prvi slučaj otpadništva se desio još za vrijeme života Muhammeda, kada se Asvad Ansi proglasio poslanikom i napao Južnu Arabiju.[8] Ubijen je od strane guvernera Feroza, perzijskog muslimana, 30. maja 632. godine.[9] Vijest o njegovoj smrti je odjeknula Medinom nedugo nakon preseljenja Muhammeda na Ahiret. Osim toga, otpadništvo se pojavilo i na području Jemame, kada se Musejlime,[10] takođe za života Muhammeda, proglasio poslanikom kao i u Nedždu, Istočnoj i Južnoj Arabiji. Mnoga plemena su tvrdili da njihova lojalnost islamskoj državi prestaje sa smrću Muhammeda.[10] Naravno, halifa Ebu Bekr se odlučno suprostavio tom negativnom trendu[10] što je neminovno dovelo da ratova protiv otpadništva.

Ebu Bekrova strategija je bila uslovljena novonastalom situacijom zbog čega je muslimansku vojsku podijelio na nekoliko dijelova, korpuse. Najjačim korpusom, koji je činio glavninu muslimanske vojske, komandovao je poznati vojskovođa Halid ibn Velid. Iz toga razloga, ovaj korpus se koristio protiv najmoćnijih snaga pobunjenika. Ostale snage su se koristile po potrebi, uglavnom u situacijama i područjima manjeg značaja. Halifin plan je bio da prvo očisti od otpadnika područje Nedžda i Zapadne Arabije, u blizini grada Medine. Potom bi se eliminisale otpadničke snage između Medine i El-Bahrejna, snage pod komandom Malika ibn Nuvejra, nakon toga snage bi se skoncentrisale protiv najopasnijeg neprijatelja, Musejlime i njegovih saveznika na Jemami. Nakon niza uspješnih kampanja Halid ibn Velid je sa svojom vojskom porazio Musejlimu u bitci na Jemami.[11] Kampanja protiv otpadništva se završila 11. godine po Hidžri. 18. marta 633. godine Arapsko poluostrvo je kao ujedinjeno u potpunosti stavljeno pod vlast halife iz Medine.

Kada su napokon pobunjenici stavljeni pod kontrolu, halifa je otpočeo sa teritorijalnim širenjem islamske države. Iako to nije bio imperijalno-osvajački rat, ovaj potez Ebu Bekra je pokrenuo historijski proces kojim će se u samo nekoliko kratkih desetljeća uspostaviti jedna od najvećih država u historiji. Kampanja je započela sa današnjim Irakom, najbogatijom pokrajinom tadašnjeg perzijskog Sasanidsko carstva.[12] Za taj zadatak izabrao je Halida a kampanja je započela 633. godine.[12] Nakon toga poslao je i četiri vojske sa ciljem zauzimanja rimske provincije Sirije.[13] Međutim, kampanja na zauzimanju Sirije je okončana tek nakon što je Halid po osvajanju Iraka upućen u Siriju.

Period halife Omera[uredi | uredi izvor]

Nakon smrti Ebu Bekra 634. godine, na položaju halife nasljeđuje ga Omer. Novi halifa nastavlja tamo gdje je stao njegov prethodnik. Sasanidsko perzijsko carstva se potiskuje dalje prema sjeveru dok se osvajaju istočni dijelovi Bizantijskog carstvo a njegove snage potiskuju prema Egiptu. Važno je napomenuti da halifa Omer tokom svog života nikada nije učestvovao u bilo kojoj bitci kao komandant muslimanske vojske. To su bile veoma bogate regije pod kontrolom moćnih država, ali dugotrajni međusobni sukobi Bizantijaca i Perzijanaca iscrpio je obe strane što je olakšalo narastajućoj islamskoj vojsci da ostvari pobjede i osvoji velike teritorije.

Do 640. godine, muslimanska vojska je pod svoju kontrolu stavila dijelove Mezopotamije i Šama (arapski: الشام; područja današnje Sirije, Libana, Jordana i Palestine). Osim te teritorije, Rašidunski halifat je osvojio Egipat 642. i čitavo Perzijsko carstva 643. godine.

Za vrijeme kontinuiranog rapidnog širenja halifata, halifa Omer je postavio temelje političke strukture kako bi organizirao vlast i održao cjelokupnu teritoriju halifata. U tu svrhu, formirao je Divan, visoko vladino tijelo koje je obavljalo poslove najvišeg državnog značaja. Vojsku je institucionalno doveo pod kontrolu države koja ju je i plaćala. Jedna od najvažnijih promjena je bila i ta da halifa u novoosvojenim zemljama nije tražio od nemuslimanskog stanovništva da pređe na islam, niti je pokušao da centralizuje vlasti. Umjesto toga, on je dozvolio domicilnom stanovništvu da zadrži svoju vjeru, jezik i običaje te je ostavljao vladu te teritorije skoro netaknutu uz postavljanje namjesnika ili guvernera tj. Emira i finansijskog službenika amila. Ove promjene su bile sastavni dio efikasne mrežu oporezivanja koje su finansirale halifat.

Omer je zapamćen kao halifa koji je uspostavio islamski kalendar, lunarni kalendar poput onog Arapskog kalendara s time da je za početak islamskog računanja vremena uzeta Hidžra, kada je poslanik Muhammed s.a.v.s. prešao iz Meke u Medinu.

Izbor Osmana za halifu[uredi | uredi izvor]

Prije nego što Omer umro, imenovan je odbor koji se sastojao od šest ljudi a koji su trebali da odlučuju o narednom halifi. Svi članovi vijeća, među njima i Omer, bili su iz plemena Kurejšija.

Odbor je širi izbor suzio na dva kandidata: Osmana i Aliju. Alija je bio iz Muhammedovog plemena, iz Kurejšijevskog plemena Benu Hašim, kao i rođak i zet posljednjeg Poslanika kao i njegov vjerni pratilac sa samog početka Muhammedove misije. S druge strane, Osman je bio iz omejadske loze plemena Kurejš.

Nakon Omerove smrti, za trećeg pravednog halifu izabran je Osman. On je vladao dvanaest godina kao halifa. Tokom prve polovine mandata, Osman je uživao poziciju najpopularnijeg halife među svim Rašidunskim, odnosno Pravednim halifama dok je u kasnijoj polovici njegovog halifata opala njegova popularnost.

Uprkos unutrašnjim problemima, Osman je nastavio sa osvajanjima koje je započeo Omer. Rašidunska vojska je preuzela Sjevernu Afriku od Bizantije, čak i upala na teritoriju Španije, osvajajući obalna područja Iberijskog poluostrva, kao i ostrva Rodos i Kipar. Također, muslimanska vojska je upala i na Siciliju 652. godine. Rašidunska vojska je u potpunosti osvojila perzijsko Sasanidsko carstva, a istočna granica Islamske države je pomjerena na istoku do donjeg toka rijeke Ind.

Međutim, najtrajniji doprinos Osmana bio je projekat skupljanja Kur'ana. Pod njegovom nadležnošću skupljen je Kur'an tako da su neizvorni govornici arapskog lahko mogli čitati Kur'an bez poteškoća.

Opsada Osmanove kuće[uredi | uredi izvor]

Nakon što su se protesti pretvorili u opsadu, halifa Osman je odbio da pokrene bilo kakvu vojne akciju. U petak 8. zul-hidždžea 35. godine po Hidžri (17. juna 656) pobunjenici su preskočili zidove kuće i sukobili se sa stražarima. U kuću su upali: Muhamed ibn Ebu-Bekr, Kenane ibn Bišr ibn Itab, Sevdan ibn Hamran i Amr ibn el-Hamk. Zatekli su Osmana r.a. kako čita Kur'an. Kenane je željeznom šipkom udario halifu, oborivši ga na stranu, a Amr ibn el-Hamk mu je sjeo na prsa i devet puta ga probo nožem. Halifa je umro sa riječima: "Neka je slavljen uzvišeni Allah"

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Azyumardi Azra (2006). Indonesia, Islam, and Democracy: Dynamics in a Global Context. Equinox Publishing (London). str. 9. ISBN 9789799988812. 
  2. ^ C. T. R. Hewer; Allan Anderson (2006). Understanding Islam: The First Ten Steps (illustrated iz.). Hymns Ancient and Modern Ltd. str. 37. ISBN 9780334040323. 
  3. ^ Anheier, Helmut K.; Juergensmeyer, Mark (ur.). Encyclopedia of Global Studies. SAGE Publications. str. 151. ISBN 9781412994224. 
  4. ^ Claire Alkouatli (2007). Islam (illustrated, annotated iz.). Marshall Cavendish. str. 44. ISBN 9780761421207. 
  5. ^ Catharina Raudvere, Islam: An Introduction, (I.B.Tauris, 2015), 51-54.
  6. ^ http://www.taqawalife.com/2012/02/abu-ubaidah-bin-jarrah.html
  7. ^ https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Caliphate.html
  8. ^ Balazuri: p. 113.
  9. ^ Tabari: Vol. 2, p. 467.
  10. ^ a b c Gianluca Paolo Parolin, Citizenship in the Arab World: Kin, Religion and Nation-state, (Amsterdam University Press, 2009), 52.
  11. ^ Tabari: Vol. 2, p. 518
  12. ^ a b The Arab Conquest of Iran and its Aftermath, 'Abd Al-Husein Zarrinkub, The Cambridge History of Iran, Volume 4, ed. William Bayne Fisher, Richard Nelson Frye, (Cambridge University Press, 1999), 5-6.
  13. ^ Battle of Yarmouk River, Spencer Tucker, Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict, (ABC-CLIO, 2010), 92.