Ratovi u bivšoj Jugoslaviji

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
(Preusmjereno sa Rat u SFRJ)
Idi na: navigaciju, pretragu
Republike SFRJ
Raspad SFRJ
Legenda:
Jugoslavija (1943-92.) Jugoslavija
Hrvatska (1991-) Hrvatska
Herceg-Bosna (1992-94.) Flag of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg
UNTAES (1996-98.) Flag of the United Nations.svg
Srbija i Crna Gora (1992-2006) Srbija i Crna Gora
Republika Srpska (1992-) Flag of Republika Srpska.svg
Republika srpska krajina (1991-1995/96) Flag of Serbian Krajina (1991).svg
Republika Bosna i Hercegovina (1992-98.) Bosna i Hercegovina
Bosna i Hercegovina (1998-) Bosna i Hercegovina
Zapadna Bosna (1993-95.) Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg
Srbija (2006-) Srbija
Kosovo (pod kontrolom UNMIKa 1999-; deklaracija o nezavisnosti 2008.) Kosovo
Crna Gora (2006-) Crna Gora
Makedonija (1991-) Makedonija
Slovenija (1991-) Slovenija

Ratovi u bivšoj Jugoslaviji je pojam za ratove i oružane sukobe, koji su posljedica raspada SFRJ, usljed političkog otcjepjenja republika SFRJ, koji su se desili od 1991-2001. Ovi ratovi su bili prvi veći oružani sukubi u Evropi od završetka Drugog svjetskog rata 1945. godine.[a] U ove sukobe spadaju: Rat u Sloveniji od 27. juna do 6. jula 1991., Rat u Hrvatskoj (1991-95.), Rat u Bosni i Hercegovini (1992-95) u okviru kog se politički izdvaja Bošnjačko-hrvatski sukob (1992-94), Kosovski rat (1998-99.), okončan NATO bombardiranjem Srbije, Preševski konflikt u Makedoniji (1999-2001) i Sukob u Makedoniji 2001. Ovi sukobi nazivani su i raznim drugm imenima, kao Balkanski ratovi (često kao: Treći balkanski rat), po britanskom historičaru Mishi Glennyju, zatim Građanski rat u Jugoslaviji, dok su na lokalnom nivou ratovi nazivali Otadžbinski rat, Domovinski rat, Desetodnevni rat (slo. desetdnevna vojna), Agresija na Bosnu i Hercegovinu i Građanski rat u Bosni i Hercegovini. Ovi nazivi su obično jednostrano politički obojeni, te ne prikazuju realnu kompleksnost zbivanja.

Politička pozadina[uredi | uredi izvor]

Ratovi su prouzrokovani dubokom političkom, privrednom i ekonomskom krizom, koja je zahvatila SFRJ, početkom 80-ih godina 20. vijeka. Nakon uvođenja pluralizma i višestranačkih izbora, a prvobitnim konfliktom u vodećoj partijskoj strukturi Savezu komunista Jugoslavije na 14. Kongresu SKJ 1990, usljed porasta nacionalizma u saveznim republikama SFRJ, nakon prvih višepartijskih izbora došlo je do referenduma o otcjepljenju pojedinih republika od SFRJ.

Politička neslaganja su bila višeslojna i sastojala su se od neriješenih nacionalnih pitanja na SAP Kosovu, te statusu te pokrajine unutar SR Srbije, raspodjele budžeta unutar republika, nacionalističkim pokretima u SR Srbiji, SR Hrvatskoj i SR Sloveniji, nerješenog pitanja služenja vojnog roka u JNA, gdje je slovenska opozicija osporavala služenje slovenskih regruta u JNA, te značajan faktor je bio upad SR Srbije u platni promet SFRJ, 28. decembra 1990. godine, kada je odlukom Skuštine SR Srbije donesena tajna odluka o puštanju u opticaj 18,243 milijardi dinara (11,4 milijarde dolara), kako bi se isplatile zaostale plate i mirovine, kada je tadašnji premijer Ante Marković anonimno informisan 4. januara 1991, a on je ovaj akt na vanrednoj sjednici Vlade nazvao činom za likvidaciju Jugoslavije.[1] Nakon protesta Vlade 10 milijardi dinara je vraćeno u Jugoslavensku narodnu banku, a ostatak je nestao.[2] Postojeći nerazjašeni sukobi očitovali su se i u hiperinflaciji, koju je nakon upada Srbije, bilo gotovo nemogući suzbiti. Nekoliko godina prije samog raspada došlo je do diskusija na relaciji srpskih i hrvatskih historičara o broju žrtava u ustaškom koncentracionom logoru u Jasenovcu, zatim je 1986. proklamiran Memorandum SANU, na koji su slovenski intelektualci odgovorili političkim pamfletom o budućnosti slovenskog naroda. Gotovo u svim republikama došlo je do porasta nacionalizma, podržavanog od strane vjerskih zajednica.

Izbori[uredi | uredi izvor]

Prvi skupštinski i predsjednički izbori održani su u SR Sloveniji 8. aprila 1990. godine[3], zatim u SR Hrvatskoj (skupštinski izbori) 22. aprila i 6-7. maja,[4] zatim parlamentarni izbori u SR Makedoniji 11. i 25. novembra, u SR Bosni i Hercegovini 18. novembra opći izbori a 2. decembra drugi krug izbora.[5] Početkom decembra (9. decembra) održani su u Srbiji predsjednički i skupštinski izbori[6][7], a istoga dana su održani skupštinski i predsjednički izbori u SR Crnoj Gori.[2] U nemogućnosti nalaženja izbornog sistema na saveznom nivou, koji bi onemogućio npr. prednost koju bi imali Srbi kao najbrojniji narod u odnosu na Slovence, zbog oko četiri puta većeg broja stanovnika, izbori, kao i zbog nepostojanja političkih partija na saveznom nivou, nisu nikada održani. Pokušaj premijera Ante Markovića osnivanjem Saveza reformskih snaga Jugoslavije (SRSJ) u julu 1990. godine, da ta partija zaživi na saveznom nivou nije uspio, jer se partija kandidirala samo na republičkim zborima.

Na izborima su, osim u SR Sloveniji, Srbiji, SR Makedoniji i SR Crnoj Gori pobijedile nove stranke. U SR Hrvatskoj je premoćno pobijedila desno orijentirana nacionalistička stranka HDZ sa 41,9% glasova osvojivši ukupno 55 mandata,[4] a u SR Bosni i Hercegovini tri nove nacionalne stranke SDA, HDZ BiH i SDS su osvojile prva tri mjesta u oba skupštinska vijeća.[5] Reformirani Savez komunista Slovenije pod imenom Savez komunista Slovenije-Stranka demokratskih promjena osvojila je prvo mjesto sa 17,3% i ukupno 14 mandata,[3] u SR Makedoniji pod imenom Savez komunista Makedonije - Stranka demokratskih promjena (mk. Сојуз на комунистите на Македонија) osvojila je 27,7% glasova sa 31 mandatom. U SR Crnoj Gori Savez komunista Crne Gore osvojio je apsolutnu većinu sa 56,18% glasova i 83 mandata, dok je reformirana srbijanska Socijalistička partija Srbije (SPS) zbog prethodno promijenjenog većinskog izbornog sistema sa samo 46,09% osvojenih glasova dobila 194 od ukupno 250 mandata [6][7] Izbori u Srbiji nisu bili regularni, jer je SPS preuzela čitavu imovinu Saveza komunista Jugoslavije, procijenjenu na oko 100 miliona dolara, te je imala potpunu kontrolu nad medijima, kao i na izbornim mjestima.[2]

Referendumi[uredi | uredi izvor]

Nakon izbora u SR Sloveniji, 23. decembra 1990. godine održan je Referendum o nezavisnosti Slovenije, na kom je 88.5% glasača glasalo za samostalnost i nezavisnost SR Slovenije. Na osnovu toga refereenduma. Slovenija je 25. juna 1991. godine proglasila nezavisnost. Slijedili su referendumi u Hrvatskoj 19. maja 1991. sa 94,17% glasova za nezavisnost, te u Bosni i Hercegovini 29. februara i 1. marta 1992. godine sa 99.7% glasova za nezavisnost. Referendumi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini su političkim uticajem srpskih nacionalističkih partija bojkotovani od strane dijela srpskog stanovništva. Politički vrh Srbije i Jugoslavije, reagovao je prijetnjama, a tada već gotovo prosrpski orijentirani vrh JNA, pripremio je planove za vojne intervencije.

Rat u Sloveniji[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Rat u Sloveniji
Pravci napada JNA u ratu u Sloveniji

Rat u Sloveniji ili Desetodnevni rat (slo. Slovenska osamosvojitvena vojna-Desetdnevna vojna) bio je kratkotrajni rat između Slovenije i JNA 1991. godine poslije proglašenja Slovenije kao neovisne države od SFRJ. Napad JNA je započeo 26. juna 1991. godine, a cilj je bilo oslobađanje nekoliko opkoljenih kasarni i zauzimanje graničnih prelaza prema Austriji, Mađarskoj i Italiji, na kojima je slovenski MUP preuzao kontrolu, te aerodroma u Ljubljani. U napadu su učestvovale jedinice iz garnizona sa Rijeke, iz Karlovca, te jedinice stacionirane u Sloveniji. U napadu su korištene pješadijske i tenkovske jedinice, avionima je JNA djelovala na nekim graničnim prelazima. U toku napada avioni RV i PVO su prelijetali austrijski zračni prostor, od oko 50 km u pravcu Graza. JNA su se susprostavile jedinice reorganizirane Teritorijalne odbrane Slovenije (TOS), pod zapovjedništvom Janeza Janše i jedinice MUP-a Slovenije. Rat je trajao do 7. jula, a prekid sukoba dogovoren je Brionskom deklaracijom, koji su potpisali: Ante Marković, Petar Gračanin, Budimir Lončar, admiral Stane Brovet za Jugoslaviju; Milan Kučan, Lojze Peterle, Dimitrij Rupel, France Bučar i Janez Drnovšek za Sloveniju; te Franjo Tuđman za Hrvatsku. Međunarodnu delegaciju EU poredtavljali su Hans van den Broek, Jacques Poos i João de Deus Pinheiro. Gubici JNA su bili po procjenama 44 poginula i 146 ranjenih, a na slovenskoj strani 18 poginulih i 182 ranjenih. U borbama je poginulo 12 stranih državljana.

Rat u Hrvatskoj[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Rat u Hrvatskoj

Prvi sukobi u Hrvatskoj, zbili su se nakon prvih izbora, 1990. godine, a manifestovali su se u blokadi saobraćajnica na ljeto, u okolini Knina, kada su Srbi u znak protesta protiv izbora nacionalno orijentirane desničarske HDZ, koja je bila potpomogunuta ekstremnom proustaškom emigracijom u tzv. Balvan-revoluciji, balvanima i kamenjem blokirali ceste iz pravca Dalmacije prema Zagrebu i Karlovcu. Barikade su držali naoružani pripadnici paravojnih jednica, koje su osnovane iz seoskih straža u organizaciji tada vodeće stranke SDS. Pod uticajem političke propagande iz Srbije, srbijanskih političara i medija, srpska je strana nove izbore shvatila kao osnivanje nove države sa elementima proustaške politike, te samoorganizacijom i djelomičnim potpomaganjem srbijanskih struktura došlo je do stvaranje srpske lokalne milicije, koja je odbila prihvatiti nova hrvatska obilježja (šahovnicu i zastavu), zbog podsjećanja na ustaške zločine nad Srbima tokom Drugog svjetskog rata i NDH. Uskoro 1991. godine dolazi do stvaranja SAO Krajine, SAO Zapadne Slavonije i SAO Istočne Slavonije, Baranje i Zapadni Srem, koje su se kasnije ujedinile u paradržavu Republiku srpsku krajinu, koja je vremenom stvarala sve institucije države, te se odvojila od platnog sistema Hrvatske, stvaranjem nove valute Dinar Republike srpske krajine. Područja koje je obuhvatala RSK bili su okolina Knina, te Zapadna i Istočna Slavonija, odnosno općine u kojima su Srbi bili u većini. Barikade i naoružavanje pobunjenika, kao i stvaranje RSK pomagala je JNA, te tajne službe JNA, dijenjem oružja i opreme, te prekomandom zapovjednog kadra politički orijentisanog i indoktriniranog velikosrpskom politikom.

Rat u Bosni i Hercegovini[uredi | uredi izvor]

Bošnjačko-hrvatski sukob[uredi | uredi izvor]

Kosovski rat[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Kosovski rat

Preševski konflikt[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Preševski konflikt

Sukob u Makedoniji 2001.[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Sukob u Makedoniji 2001.

Posljedice[uredi | uredi izvor]

Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju[uredi | uredi izvor]

Vidi također[uredi | uredi izvor]

Napomene[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Ne računajući grčki građanski rat, istočnonjemački ustanak 1953., mađarski ustanak 1956 i sovjetsku invaziju Čehoslovačke

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Srđa Popović Raspad Jugoslavije
  2. ^ a b c Holm Sundhaussen Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011 - Eine ungewönliche Geschichte des Gewönlichen, Böhlau Verlag Wien - Köln - Weimar, ISBN 978-3-205-79609-1
  3. ^ a b Službeni rezultati skupštinskih izbora 1990. Statistički godišnjak Republike Slovenije 1997. (si) (en)
  4. ^ a b Arhiva izbora
  5. ^ a b Službena stranica Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine
  6. ^ a b Hronologija parlamentarnih izbora
  7. ^ a b Službeni rezultati parlamentarnih i predsjedničkih izbora

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]