Republika Bosna i Hercegovina

S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Glavni članak: Bosna i Hercegovina
Republika Bosna i Hercegovina
1992–1997.
Države prije:
Flag of Yugoslavia (1943–1992).svg SFRJ
Države poslije:
Bosna i Hercegovina Flag of Bosnia and Herzegovina.svg
Zastava Grb
Zastava
HimnaJedna si jedina

Položaj na karti
Glavni grad Sarajevo
Službeni jezik srpskohrvatski[1]
Državno uređenje Parlamentarna republika
  Predsjednik predsjedništva  
 -  1992–95. Alija Izetbegović
Nezavisnost od SFRJ 
 -  Priznato 1. mart 1992
Površina
 -  Ukupno  51.209,2 km2
Stanovništvo
 -  Ukupno 4.377.033 
Valuta Bosanskohercegovački dinar
Njemačka marka
Dio serije članaka o
Historiji
Bosne i Hercegovine
Grb Bosne i Hercegovine
Portal: Bosna i Hercegovina

Republika Bosna i Hercegovina je država koja je nastala disolucijom SFRJ, kao nasljednica njene federalne članice Socijalističke Republike Bosna i Hercegovina i prethodnica današnjoj državi Bosni i Hercegovini.[2] Republika Bosna i Hercegovina je postojala sve do potpisivanja Aneksa 4 Dejtonskog sporazuma 14. decembra 1995, koji je sadržavao današnji Ustav Bosne i Hercegovine. Veći period postojanja države je protekao ratom u Bosni i Hercegovini, tokom kojeg su ostale dvije nacije (Srbi i Hrvati) osnovali vlastite entitete Republiku Srpsku i Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosnu, te napustili parlament, a predstavnici srpskog i hrvatskog naroda u Predsjedništvu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine su napustili radni sastav i zamijenjeni novim članovima. Vašingtonskim sporazumom 1994, ipak, Bošnjacima su se pridružili Hrvati kao podrška za formiranje Federacije Bosne i Hercegovine, pod-državnim zajedničkim entitetom. 1995. godine, Dejtonskim mirovnim sporazumom Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska su se sjedinili u Bosnu i Hercegovinu.

Historija[uredi | uredi izvor]

Period raspada SFRJ[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Raspad SFRJ

Parlamentarni izbori 1990. godine izabrani su članovi Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine, kojom su dominirale etničke stranke, koje su formirale labavu koaliciju da izbace komunističku vlast. Deklaracije o nezavisnosti u Hrvatskoj i Sloveniji i ratovi u ove dvije zemlje su stanovništvo Bosne i Hercegovine i njena tri konstitutivna naroda postavili u nezgodan položaj. Uočljiva podijeljenost je uskoro razvila problem: ostati unutar Jugoslavenske federacije, opcija favorizirana od strane Srba ili tražiti nezavisnost – favorizirano među Bošnjacima i Hrvatima. Proglašenje suverenosti u oktobru 1991. pratio je referendum za nezavisnost i otcjepljenje od Jugoslavije u februaru i martu 1992. godine. Referendum je bojkotovao dio političkih predstavnika bosanskih Srba, ali ipak je odziv birača bio 64%, od kojih je 99% glasalo u korist prijedloga, pa je Bosna i Hercegovina postala nezavisna država.[3]

Kao novouspostavljena država primljena je u punopravno članstvo Ujedinjenih nacija na zasjedanju Generalne skupštine 22. maja 1992. godine.

Period od uspostave nezavisnosti[uredi | uredi izvor]

Dok se raspravljalo o prvoj žrtvi rata, veliki broj srpskih ofanziva je počeo u martu 1992. u istočnoj i sjevernoj Bosni. Prateći napeti period eskalirajućih tenzija i mjestimične vojne incidente, otvoreno ratovanje je počelo u Sarajevu 6. aprila.[3] Međunarodno priznanje Bosne i Hercegovine je značilo da se Jugoslavenska narodna armija (JNA) službeno povuče sa teritorije države, iako su se njeni srpski članovi pridružili Vojsci Republike Srpske. Naoružana i opremljena od strane zaliha JNA u Bosni, podržana od strane paravojnih organizacija iz Bosne i Hercegovine i Srbije, Vojska Republike Srpske je 1992. uspjela zauzeti većinu teritorije sa srpskom većinom.[3] Godine 1993, kada je bošnjačko-hrvatski sukob započeo između vlade Sarajeva i hrvatske samoproglašene zajednice Herceg-Bosne, oko 70% teritorije države je bilo pod kontrolom Srba.[4]

U martu 1994, potpisivanje Vašingtonskog sporazuma između bošnjačkih i hrvatskih lidera je vodilo kreiranju bošnjačko-hrvatske federacije. Ovo je, zajedno s međunarodnim ogorčenjem na srpske ratne zločine (od kojih je najznačajniji Genocid u Srebrenici nad 8.000 bošnjačkih muškaraca u julu 1995[5]), pomoglo okrenuti ishod ratovanja. Potpisivanje Dejtonskog mirovnog sporazuma u Daytonu od strane predsjednika predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine (Alija Izetbegović), Hrvatske (Franjo Tuđman) i SR Jugoslavije (Slobodan Milošević) dovelo je do kraja rata, grubo uspostavljajući osnovnu strukturu današnje države. Tri godine ratovanja i krvoprolića su uzrokovale između 95 i 100 hiljada poginulih, te više od 2 miliona raseljenih osoba.[6]

Politika[uredi | uredi izvor]

Predsjedništvo[uredi | uredi izvor]

Predsjedništvo, zajedno sa Predsjednikom Republike predstavljalo je najviši izvršni organ države. Sastojalo se od Predsjednika predsjedništva i šest članova. Biralo se od strane punoljetnih građana Republike Bosne i Hercegovine, direktnim, tajnim izborom i to na mandat u trajanju od četiri godine.[1] Prema Ustavu Predsjedništvo je za svoj rad odgovaralo građanima i Skupštini.

Neki od ustavnih zadataka Predsjedništva su:[1]

  • predstavlja Republiku u svijetu,
  • razmatra pitanja iz oblasti odbrane, državne bezbjednosti, društvene samozaštite i međunarodne saradnje,
  • utvrđuje plan odbrane Republike,
  • postavlja i opoziva ukazom ambasadore i šefove misija Republike i sl.

Skupština[uredi | uredi izvor]

Kao jedan od nosilaca vlasti u državi, Skupština Republike Bosne i Hercegovine je bila najviše zakonodavno tijelo Republike. Njena prava i dužnosti su definisana Ustavom i pripadajućim Zakonima. Sastojala se od Vijeća građana i Vijeća opština.[1] Vijeće građana se sastoji od 130 članova izabranih od strane građana i to direktnim, tajnim glasanjem.[1] S druge strane, Vijeće opština se sastoji od po jednog predstavnika svake opštine ili gradske zajednice izabranih na način utvrđen zakonom. Broj predstavnika ovog vijeća je u direktnoj zavisnosti od broja lokalnih samouprava.

Vlada[uredi | uredi izvor]

Ustav[uredi | uredi izvor]

Državna obilježja i simboli[uredi | uredi izvor]

Himna[uredi | uredi izvor]

Glavni članak: Jedna si jedina

Zvanična himna Republike Bosne i Hercegovine bila je himna Jedna si jedina, autora Dine Merlina. Himna je usvojena 24. novembra 1995. godine na 300. sjednici Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine i to u formi teksta i muzike.[7] Državnom himnom zadržala se sve do 1998. goidne kada je odlukom Visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini zamijenjena sadašnjom himnom Bosne i Hercegovine.[7]

Zastava[uredi | uredi izvor]

Grb[uredi | uredi izvor]

Pasoš[uredi | uredi izvor]

Verzije pasoša Republike Bosne i Hercegovine {{{7}}}
Verzije pasoša Republike Bosne i Hercegovine

U oktobru 1992, printan je ograničen broj pasoša Republike Bosne i Hercegovine i dostupan građanima.[8] Dokument je omogućavao vlasnicima da legalno uđu ili napuste državu kao i ulazak u druge države.

Osama bin Laden je bio poznat po tome što je imao pasoš Republike Bosne i Herceogvine, koji mu je bio izdat u ambasadi Republike Bosne i Hercegovine u Beču 1993. godine.[9][10] Njemački magazin Zeitenschrift otkrio je da je Osama bin Laden sa pasošem putovao u Sarajevo da bi se sreo sa prvim predsjednikom Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine, Alijom Izetbegovićem 1994. godine.[11]

Službeni dokumenti i pasoši bili su važeći sve do kraja 1997. godine kada je implementacija Dejtonskog sporazuma stupila na snagu u današnjoj Bosni i Hercegovini. Pasoši Republike Bosne i Hercegovine zamijenjeni su pasošima i ličnom kartom Bosne i Hercegovine.

Oružane snage[uredi | uredi izvor]

Armija Republike Bosne i Hercegovine bila je oružana snaga Republike Bosna i Hercegovina za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini. Armija Republike Bosne i Hercegovine je osnovana 15. aprila 1992, a veći dio strukture je prenešen iz bivše Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. Osnovana i organizirana u uslovima ratnog stanja, Armija je tokom svog postojanja organizacijski stasavala i jačala.

Za prvog komadanta, odnosno za načelnika Glavnog štaba Armije RBiH je izabran general Sefer Halilović, koji će tu funkciju obavljati do 1993. godine. Za zamjenike imenovani su Jovan Divjak i Stjepan Šiber. Sjedište GŠ Armije R BiH je bilo u Sarajevu i predstavljao je najviši organ u komandnom lancu. Civilna komanda nad Armijom pripadala je Predsjedništvu RBiH.

Na vrhuncu svoje moći brojala je sedam armijskih korpusa i preko 200.000 pripadnika. Tokom rata Armija se suočavala sa hroničnim nedostatkom MTS-a, dijelom zbog zatvorenosti granica ali uglavnom zbog nametnutog embarga na uvoz naoružanja od strane međunarodne zajednice.

Nakon završetka rata i potpisivanja Dejtonskog sporazuma Armija je definisana kao bošnjačka komponenta Vojske Federacije Bosne i Hercegovine. Reformom odbrane i ukidanjem dotadašnjih entitetskih vojski, od 1. decembra 2005. godine unutar Oružanih snaga Bosne i Hercegovine (kao jedna od tri brigade) formiraju se Bosanski rendžeri, baštinici tradicije Armije RBiH.

Privreda[uredi | uredi izvor]

Novčanica od 1.000 bosanskohercegovačkih dinara iz 1992. godine

Valuta[uredi | uredi izvor]

Bosanskohercegovački dinar sa nominalnom vrijednošću od 10 dinara i dodatnim žigom u vrijednosti od 100.000 din. U upotrebi u području Travnika.

Nakon uvođenja bosanskohercegovačkog dinara i zamjene za jugoslavenski dinar, bosanskohercegovački dinar je bio u opticaju na većini teritorije pod kontrolom Armije Bosne i Hercegovine. Prva serija bosanskohercegovačkog dinara je bila u opticaju u šest različitih apoena, istog motiva na prednjoj strani a s naizmjeničnim motivom Starog mosta u Mostaru i modificiranog grba Hrvoja Vukčića Hrvatinića na naličju novčanica. Područja pod hrvatskom kontrolom koristila su hrvatski dinar, a na teritoriji Republike Srpske je uveden dinar Republike Srpske, kao platežno sredstvo. Zbog visoke inflacije, štampane su nove novčanice, a zbog nemogućnosti distribucije novih novčanica, u nekim su se dijelovima Republike Bosne i Hercegovine koristili razni novčani bonovi, obično novčanice sa nižim apoenima, kojima su bile dodatno pečatom promijenjene nominalne vrijednosti. Nedugo nakon uvođenja, kao platežno sredstvo uvedena je njemačka marka, koja je skoro u potpunosti zamijenila dinar, koji se koristio tek nakon uvođenja druge serije samo na području Sarajeva.

Sport[uredi | uredi izvor]

Osamostaljenjem od bivše SFR Jugoslavije, osnovani su mnogi državni savezi i formirane reprezentacije u većini popularnijih sportova. Iako su djelovale u ratnom stanju, neke od tih selekcija su učestvovale ne samo u kvalifikacijama već i na nekim prestižnim evropskim i svjetskim takmičenjima. Tako je Košarkaška reprezentacija Republike Bosne i Hercegovine učestvovala na Evropskom prvenstvu u košarci održanom 1993. godine u Njemačkoj. Prošavši dvije grupne faze reprezentacija je završila nastup u knockout fazi i na kraju zauzela 9. mjesto što je ujedno i najbolji rezultat ove državne reprezentacije u historiji. Najbolji strijelac prvenstva bio je upravo košarkaš bosanskohercegovačke reprezentacije Sabahudin Bilalović sa postignutih 24,6 koševa po utakmici.

Najprestižnije takmičenje na kojem su učestvovali sportisti Republike i to neposredno nakon osamostaljenja države svakako su Olimpijske igre održane u Barceloni ljeta 1992. godine. Sportski dio delegacije činilo je 10 sportista koji su se takmičili u 6 različitih sportova i ukupno 13 različitih disciplina. Neračunajući posljednji nastup na olimpijskim igrama to je bio najbrojniji olimpijski tim Bosne i Hercegovine. Prvi nastup bosanskohercegovačkih sportista zabilježen je 31. jula. Većina njih je svoj nastup završila već u kvalifikacijama a najznačajniji rezultat ostvarila je Mirjana Horvat koja je u takmičenju u streljaštvu, u disciplini zračna puška 10 metara, sa osvojenih 419,6 bodova zauzela 8. mjesto u konkurenciji 45 takmičarki.

Također bosanskohercegovački sportisti su bili učesnici i Zimskih olimpijskih igara 1994. održanih u norveškom Lillehammeru. U zimskom sportovima, ne toliko popularnim za područje BiH, učestvovalo je ukupno 10 sportista u 8 različitih disciplina. Tokom premijernom učešća sportisti iz RBiH nisu ostvarili zapažene rezultate.

Neki od značajnijih uspjeha sportista Republike je i zlatna medalja koju je Ženska košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine, predvođena Razijom Mujanović, osvojila 1993. godine na Mediteranskim igrama 1993.,[12] održanim u francuskom Languedoc-Roussillonu. Na istom takmičenju na kojem je nastupilo 95 bosanskohercegovačkih sportista, bokser Almedin Fetahovic je osvojio zlatnu medalju u supervelter kategoriji dok je karatist Eldin Pekmez u kategoriji iznad 80 kg osvojio bronzanu medalju.[13]

Nogomet, kao najpopularniji sport u Bosni i Hercegovini, organiziran je uspostavljanjem nogometnog saveza koji je primljen u punopravno članstvo UEFA-e i FIFA-e 1996. i 1998. godine, respektivno. Prvu neslužbenu utakmicu nogometna reprezentacija novouspostavljene države odigrala je 6. juna 1993. u Teheranu protiv izabrane selekcije Irana i ostvarila pobjedu rezultatom 3:1. Prvu službenu utakmicu odigrala je 30. novembra 1995. u Tirani protiv nogometne reprezentacije Albanije.[14]

Prva sezona ligaškog takmičenja Republike u najpopularnijem sportu, zbog ratnog stanja, održano je u sezoni 1994/95. U takmičenju organizovanom kroz četiri regionalne grupe učestvovale su 22 nogometne ekipe a titulu prvog prvaka u nogometu osvojio je zenički NK Čelik. Taj uspjeh će ponoviti i u naredne dvije sezone. Također, iste sezone održano je i takmičenju u Kupu Bosne i Hercegovine u nogometu gdje je NK Čelik ponovo bio prvi osvajač trofeja.


Obrazovanje[uredi | uredi izvor]

Đačka knjižica učenika osnovne škole iz perioda rata u Bosni i Hercegovini.

Tokom rata u Bosni i Hercegovini proces obrazovanja, kao bitnog segmenta u razvoju svakog društva, nije izuzev u pojedinim slučajevima, u potpunosti obustavljan ali se izvodio u izrazito teškim uslovima. Suočeno sa nedostatkom kadrova, pomagala i udžbenika, bez adekvatnih i sigurnih prostora za smještaj učenika, sistem obrazovanja je doživio značajnu promjenu pogotovo u područjima koja su se nalazila u blizini direktnih ratnih dešavanja. Konkretno, u opkoljenom Sarajevu, škole su radile u raširenim podrumskim učionicama, u naseljima širom glavnog grada i to pod neprekidnim prijetnjama neprijateljskih snajpera i granata,[15] pri čemu se dešavalo da učenici stradaju na putu od kuće ili škole ili obratno. Zavisno od dijela države, uposlenici u školama morali su se prilagoditi ratnim prilikama tako da su se nastave odvijale i u vanškolskim prostorijama, kućama, domovima i drugim objektima društvene zajednice. U nekim mjestima školske zgrade su pretvorene u izbjegličke kampove, bolnice ili vojne objekte.

Tokom 1992/93. školske godine, predmeti i nastavni plan i program bili su usko povezani sa onima iz perioda SR BiH, ipak obrazovanje u ratu imalo je mnogo mana, te zbog oštećene infrastrukture i manjka učitelja i nastavnika, obrazovanje je bilo teško za učenike.[16]

Nazivi škola u Sarajevu su promijenjeni kroz period RBiH, a takvi su ostali i danas. Ideologija socijalističke Jugoslavije i Narodno-oslobodilačka borba uništile su prijašnje nazive, pa tako imena pretežno ne-bošnjačkih historijskih ličnosti nisu preživjela test vremena. Samo tri škole od 60-ak u glavnom gradu nisu mijenjale imena.[17]

Kultura[uredi | uredi izvor]

Muzika[uredi | uredi izvor]

Također pogledajte[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b c d e "Ustav Republike Bosne i Hercegovine (Prečišćeni tekst)" (PDF). Službeni list Republike Bosne i Hercegovine. Sarajevo. 14. 3. 1993. Arhivirano s originala, 20. 1. 2018. Pristupljeno 20. 1. 2018. U Republici Bosni i Hercegovini u službenoj upotrebi je srpskohrvatski odnosno hrvatskosrpski jezik ijekavskog izgovora. 
  2. ^ Ustav Bosne i Hercegovine
  3. ^ a b c Malcolm, Noel (1994). Bosnia A Short History. New York University Press. ISBN 0-8147-5520-8.
  4. ^ Riedlmayer, Andras (1993). A Brief History of Bosnia-Herzegovina. The Bosnian Manuscript Ingathering Project.
  5. ^ Federal Commission for Missing Persons; "Preliminary List of Missing and Killed in Srebrenica"; 2005 [1]PDF (522 KB).
  6. ^ November. 21, 2005. Bosnian war "claimed 100,000 lives". Deutsche Presse-Agentur.
  7. ^ a b "Usvojena himna Republike Bosne i Hercegovine:Jedna si jedina". www.historija.ba. Pristupljeno 27. 3. 2018. 
  8. ^ "Hronologija opsade Sarajeva 1992 – 1996.". pescanik.net. 
  9. ^ "Kratka, ali smrtonosna selefijska tradicija u BiH". bilten.org. 
  10. ^ "I Osama bin Laden ima Bosanski pasos!". bhdani.ba. 
  11. ^ "Bin Laden in Sarajevo". zeitenschrift.com. 
  12. ^ "Raza Mujanovic se kao lav borila za nasu drzavu". sport.avaz.ba. Pristupljeno 3. 4. 2018. 
  13. ^ "Mediteranske igre 1993.". web.archive.org (arhivirano s www.cijm.org.gr). Pristupljeno 9. 7. 2018. 
  14. ^ "Prva zvanicna utakmica nogometne reprezentacije BiH". www.historija.ba. Pristupljeno 12. 4. 2018. 
  15. ^ "The Heroes of Treca Gimnazija: A War School in Sarajevo, 1992-1995". readings.com.au. 
  16. ^ "Devedesete: Rat i nakon rata u Bosni i Hercegovini". 6yka.com. 
  17. ^ "STAV – Ko bi gori, sad je doli: Imena sarajevskih osnovnih škola u zagrljaju ideologija". faktor.ba. 

Vanjski linkovi[uredi | uredi izvor]