Gradačac
Gradačac | |
|---|---|
Grad | |
| Grad Gradačac | |
 Grb | |
 Grad Gradačac u Bosni i Hercegovini | |
  Gradačac | |
 Interaktivna karta Gradačac | |
| Koordinate: 44°52′44.5″N 18°25′32.9″E / 44.879028°N 18.425806°E | |
| Država |  Bosna i Hercegovina |
| Entitet | Federacija Bosne i Hercegovine |
| Kanton | Tuzlanski |
| Vlada | |
| • Gradonačelnik | Hajrudin Mehanović[1] (SDA) |
| Površina | |
| • Grad | 215,08 km2 |
| • Naseljeno mjesto | 16,32 km2 |
| Nadmorska visina | 287 m |
| Stanovništvo (2013) | |
| • Grad | 39.340 |
| • Grad (gustoća) | 182,91 /km2 |
| • Naseljeno mjesto | 12.764 |
| • Naseljeno mjesto (gustoća) | 782,11 /km2 |
| Vremenska zona | CET (UTC+1) |
| • Ljeti (DST) | CEST (UTC+2) |
| Poštanski broj | 76 250 |
| Pozivni broj | (+387) 35 |
| Veb-sajt | gradacac |
Gradačac je grad i naseljeno mjesto u sjeveroistočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Nalazi se na obroncima Majevice, na nadmorskoj visini od 287 metara. Gradom dominira kula Husein-bega Gradaščevića, poznatija kao Gradina, koja je zaštitni znak i prepoznatljivi simbol grada.
Historija
Historija Gradačca obuhvata razvoj Gradačca od prahistorijskih tragova naseljenosti, preko srednjovjekovnog i osmanskog razdoblja, do austrougarske uprave, 20. stoljeća i rata u Bosni i Hercegovini 1992–1995. Historijski razvoj grada snažno je vezan za njegov strateški položaj u Bosanskoj Posavini, gradačačku kapetaniju, porodicu Gradaščevići i kompleks Starog grada.[2][3]
Prahistorija i najstariji tragovi naseljenosti
Područje Gradačca i njegove šire okoline pokazuje kontinuitet ljudske prisutnosti još od prahistorije. U okolnim krajevima utvrđeni su paleolitski nalazi, dok je neolitsko razdoblje potvrđeno na više lokaliteta u Posavini i sjeveroistočnoj Bosni, među kojima se ističu Grbača kod Slatine i Matić kod Tolise.[2] Ovi nalazi svjedoče da se prostor kasnijeg Gradačca razvijao unutar šireg naseljenog i komunikacijskog pojasa između obronaka Trebave i Save.[2]
Srednji vijek
Dugo se u historiografiji smatralo da je najstariji poznati spomen Gradačca sadržan u povelji kralja Stjepana Tomaševića od 18. septembra 1461, u kojoj se mjesto navodi kao Gračac.[4] Novije istraživanje ukazalo je, međutim, na još stariji spomen u pismu pape Pija II od 4. aprila 1460, u kojem se spominje pod oblikom Grachaz.[4]
Na području Gradačca se prostirala srednjovjekovna župa Nenavište (ona je obuhvatala veći dio današnjeg grada Gradačac i općina Modriča i Šamac, a u historijskim izvorima se prvi put javlja 1326–1329, kasnije se na ovom području javlja grad Gračac (1461).
Nakon pada Bosanskog Kraljevstva 1463, Gradačac je imao strateški značaj u odbrani južne granice Ugarske prema Osmanlijama. U izvorima s početka 16. stoljeća gradačačka tvrđava povezuje se s upravom ivanovaca, što potvrđuje njenu vojnu i graničnu ulogu u kasnosrednjovjekovnom i ranonovovjekovnom periodu.[4]
Osmanski period
Nakon osmanskog osvajanja ovo područje postepeno je uključeno u upravni i vojni sistem Bosanskog ejaleta. Prema novijim pregledima, Gradačac je tokom 17. stoljeća živio u relativno stabilnim prilikama, ali su ratovi krajem 17. i početkom 18. stoljeća snažno utjecali na njegov razvoj.[2]
Godine 1702. formiran je agaluk iz kojeg se ubrzo razvila gradačačka kapetanija.[2] Nakon rata 1716–1718. i Požarevačkog mira kapetanija je izgubila pojas uz Savu, a dio tog prostora vraćen je tek 1737.[2] Tokom druge polovine 18. stoljeća gradačački kapetani učvrstili su vojnu i upravnu ulogu grada, obnavljali utvrđenja i podsticali njegovu urbanizaciju.[2]
Posebno važnu ulogu u razvoju Gradačca imala je porodica Gradaščevići. Osman-kapetan i njegovi sinovi Murat-kapetan i Husein-kapetan podizali su vakufske objekte, medrese, džamije, sahat-kulu i druge građevine.[2] Intenzivna izgradnja utvrde odvijala se u vrijeme Murat-kapetana 1817–1819, dok je Husejnija džamija postala najmonumentalniji simbol grada iz ovog razdoblja.[2][5]
Pod Osmanlijskom je vlašću od 1519. Gračačka (Gračac je stariji naziv za Gradačac.) nahija spomenuta je u jednom defteru iz 1533. dok se 1634. navodi da Gradačac pripada Gračaničkom kadiluku. To je ujedno i prvi dokumenat u kojem se ovo mjesto javlja pod sadašnjim svojim imenom. Nakon Karlovačkog mira (1699.) Gradačac, kojem je tada bila namijenjena odbrana osmanlijskih granica na Savi, mnogo dobija na svom strateškom značaju. Godine 1701. postaje palanka, a od 1710. sjedište kapetanije. Poslije toga varošica se brzo razvijala, pa je polovinom 19. vijeka imala dva hana, dvije medrese, četiri džamije, nekoliko mekteba i oko 40 trgovačkih i zanatskih radnji. Najveća zasluga za takav prosperitet mjesta pripada gradačačkim nasljednim kapetanima iz obitelji Gradaščevića: Osman-kapetanu i Murat-kapetanu, a naročito predvodniku vojske bosanskih feudalaca u borbi protiv osmanlijske uprave 1830. godine, Husein-kapetanu, bolje poznatom pod imenom "Zmaj od Bosne".
Vrhunac političkog značaja Gradačca u osmanskom periodu vezan je za Husein-kapetana Gradaščevića, najistaknutiju ličnost grada i jednog od glavnih vođa Pokreta za autonomiju Bosne 1831–1832.[2][6] Nakon sloma pokreta i Husein-kapetanovog odlaska u Istanbul, uslijedile su promjene koje su dovele do ukidanja kapetanija i slabljenja stare lokalne elite.[2]
Gradačačka tvrđava
Izgradnja postojećeg tvrđavskog kompleksa u ovom mjestu započeta je 1765. a dovršena do 1821. godine. Unutar široko razvedenih bedema ovog fortifikacionog sistema koji ima tri ulaza osigurana kapi-kulama, nalazi se oko 18 m visoka, od opeke sagrađena trospratna kula s tornjem na vrhu. Masivno građena četverokatna sahat-kula, kvadratne osnove, visoka 22 m, najmlađi je objekat te vrste u Bosni i Hercegovini. Podigao ju je 1824. godine Husein-kapetan Gradaščević.
Austro-Ugarska i prva polovina 20. stoljeća
Austro-Ugarska okupacija 1878. označila je početak novog administrativnog i urbanog razdoblja. Gradačac je tada postao sjedište novoformiranog kotara.[2] U tom periodu nastaju i građevine nove upravne namjene unutar i uz kompleks Starog grada, među kojima je zgrada nekadašnje kotarske uprave, dok je zgrada kasnije gimnazije izgrađena krajem 1888. godine prvobitno služila za sud, poresku upravu i gruntovnicu.[2]
U austrougarskom i kasnijem jugoslavenskom razdoblju Gradačac je zadržao ulogu lokalnog upravnog i trgovačkog središta Bosanske Posavine. U tom vremenu nastavljeno je preoblikovanje gradske jezgre, ali su ključni simboli starije historije — tvrđava, kula, sahat-kula i Husejnija — ostali glavni nosioci historijskog identiteta grada.[3][5]
Godine 1939. kotar Gradačac ušao je u sastav Banovine Hrvatske, što je bilo dio šire administrativne reorganizacije Kraljevine Jugoslavije.[7]
Rat 1992–1995.
Uoči otvorenog rata u Bosni i Hercegovini Gradačac se nalazio u prostoru Bosanske Posavine, od velike strateške važnosti za sve zaraćene strane. U presudi MRMKS-a u predmetu Stanišić i Simatović navodi se da je na sastanku predstavnika općina Posavine 13. aprila 1992. iznesen prijedlog prema kojem bi Bosanski Šamac bio srpska općina, Odžak i Orašje hrvatske, a Gradačac muslimanska općina, što pokazuje da je područje već u toj fazi bilo predmet ratno-političkih planova i etnoteritorijalnog razgraničenja.[8]
Ratna zbivanja na prostoru Gradačca odvijala su se u širem okviru borbi za Posavinu, uz frontovsku izloženost grada i okoline te dugotrajne vojne i humanitarne posljedice po stanovništvo.[8] U poslijeratnom periodu dio prijeratnog općinskog prostora razdvojen je novom međuentitetskom linijom razgraničenja, što je promijenilo teritorijalni okvir nekadašnje općine.[9]
Kulturno-historijsko naslijeđe
Najvažniji materijalni nosilac historije Gradačca jeste kompleks Starog grada s kulom Husein-kapetana Gradaščevića. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 2004. godine graditeljsku cjelinu Starog grada u Gradačcu nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.[3] U sastav nacionalnog spomenika ulaze bedemi, objekti unutar bedema, Gornji grad s kulom Husein-kapetana Gradaščevića i Donji grad sa sahat-kulom i kasnijim javnim zgradama.[3]
Među najvažnijim spomenicima grada posebno mjesto zauzima Husejnija džamija, također proglašena nacionalnim spomenikom, kao reprezentativan primjer kasnoosmanske sakralne arhitekture u Bosni i Hercegovini.[5] U historijskom pejzažu Gradačca važno mjesto imaju i kuća porodice Gradaščević, sahat-kula i drugi objekti nastali u vrijeme kapetana i kasnije upravne modernizacije.[3][10]
I u okolini Gradačca ima nešto sačuvanih tragova prošlosti i mjesta za koje su vezane još žive narodne legende i predanja. Najinteresantniji je fra Lovrin grob u selu Turiću. Ovaj stari grob potiče iz konca 18. vijeka i odavno je prešao u legendu.
Geografija
.JPG)
Gradačac se nalazi na nadmorskoj visini od 287 metara, na rječici Gradašnici, među obroncima planine Majevice i Trebave. Poznat je voćarski kraj i jedan od najvećih proizvodnih i trgovačkih centara šljivom u Bosni i Hercegovini. U blizini grada nalaze se dva jezera: Hazna i Vidara.
Klima
Klima u Gradačcu je umjereno kontinentalna. Ljeta su obicni topla sa prosječnim temperaturama oko 25-30 °C, ali ponekad mogu dostići i preko 30 °C. Zime su hladne, s prosečnim temperaturama oko 0 °C, ali mogu biti i znatno niže. Snijeg nije rijetka pojava tokom zimskih mjeseci. Proljeće i jesen su umjereno topli, ali promenljivi. Kiša je ravnomjerno raspoređena tokom cijele godine, s nešto većim padavinama tokom proljeća i jeseni. Najveća maksimalna dnevna temperatura zraka je izmjerena 24 Jula 2007. iznosila je 40,5 °C, dok je najmanja izmjerena 31 Januara 1987. i iznosila je -21,5 °C. Najveca godišnja količina padavina je izmjerena 2014. iznosila je 1205 mm, dok je najmanja izmjerena 2000. i iznosila je 412,6 mm .[11]
Stanovništvo
Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Gradačac imala je 56.581 stanovnika, raspoređenih u 38 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, veći dio općine Gradačac ušao je u sastav Federacije Bosne i Hercegovine. U sastav Republike Srpske ušla su naseljena mjesta: Blaževac, Krčevljani, Njivak, Orlovo Polje, Pelagićevo, Samarevac, Tolisa i Zelinja Gornja, te dijelovi naseljenih mjesta: Donja Tramošnica, Donje Ledenice, Donji Skugrić, Gornja Tramošnica, Gornje Krečane, Gornje Ledenice, Jasenica, Porebrice i Turić. Od ovog područja formirana je općina Pelagićevo.
Nacionalni sastav stanovništva - grad Gradačac
| Sastav stanovništva – grad Gradačac | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2013. | 1991.[12] | 1981.[13] | 1971.[14] | 1961.[15] | |||
| Osoba | 39 340 (100,0%) | 56 581 (100,0%) | 54 281 (100,0%) | 48 384 (100,0%) | 42 730 (100,0%) | ||
| Bošnjaci | 37 130 (94,38%) | 33 856 (59,84%)1 | 31 219 (57,51%)1 | 26 905 (55,61%)1 | 20 504 (47,99%)1 | ||
| Hrvati | 918 (2,334%) | 8 613 (15,22%) | 9 011 (16,60%) | 8 447 (17,46%) | 7 617 (17,83%) | ||
| Srbi | 345 (0,877%) | 11 221 (19,83%) | 11 727 (21,60%) | 12 455 (25,74%) | 12 971 (30,36%) | ||
| Bosanci | 317 (0,806%) | – | – | – | – | ||
| Muslimani | 172 (0,437%) | – | – | – | – | ||
| Nisu se izjasnili | 167 (0,425%) | – | – | – | – | ||
| Romi | 127 (0,323%) | – | 1 (0,002%) | – | – | ||
| Nepoznato | 53 (0,135%) | – | – | – | – | ||
| Bosanci i Hercegovci | 45 (0,114%) | – | – | – | – | ||
| Ostali | 35 (0,089%) | 1 455 (2,572%) | 222 (0,409%) | 193 (0,399%) | 62 (0,145%) | ||
| Albanci | 23 (0,058%) | – | 35 (0,064%) | 16 (0,033%) | 11 (0,026%) | ||
| Jugoslaveni | 4 (0,010%) | 1 436 (2,538%) | 2 010 (3,703%) | 321 (0,663%) | 1 510 (3,534%) | ||
| Makedonci | 3 (0,008%) | – | 10 (0,018%) | 5 (0,010%) | 4 (0,009%) | ||
| Slovenci | 1 (0,003%) | – | 8 (0,015%) | 10 (0,021%) | 15 (0,035%) | ||
| Crnogorci | – | – | 29 (0,053%) | 28 (0,058%) | 30 (0,070%) | ||
| Mađari | – | – | 9 (0,017%) | 4 (0,008%) | 6 (0,014%) | ||
Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Gradačac
| Sastav stanovništva – naseljeno mjesto Gradačac | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2013. | 1991.[12] | 1981.[13] | 1971.[14] | 1961.[15] | |||
| Osoba | 12 764 (100,0%) | 12 868 (100,0%) | 10 661 (100,0%) | 7 606 (100,0%) | 5 878 (100,0%) | ||
| Bošnjaci | 11 811 (92,53%) | 9 454 (73,47%)1 | 7 758 (72,77%)1 | 6 121 (80,48%)1 | 3 903 (66,40%)1 | ||
| Hrvati | 227 (1,778%) | 681 (5,292%) | 563 (5,281%) | 452 (5,943%) | 317 (5,393%) | ||
| Bosanci | 182 (1,426%) | – | – | – | – | ||
| Nisu se izjasnili | 137 (1,073%) | – | – | – | – | ||
| Srbi | 111 (0,870%) | 1 348 (10,48%) | 980 (9,192%) | 730 (9,598%) | 968 (16,47%) | ||
| Romi | 106 (0,830%) | – | 1 (0,009%) | – | – | ||
| Muslimani | 83 (0,650%) | – | – | – | – | ||
| Bosanci i Hercegovci | 41 (0,321%) | – | – | – | – | ||
| Ostali | 26 (0,204%) | 362 (2,813%) | 76 (0,713%) | 59 (0,776%) | 15 (0,255%) | ||
| Albanci | 23 (0,180%) | – | 25 (0,234%) | 14 (0,184%) | 7 (0,119%) | ||
| Nepoznato | 11 (0,086%) | – | – | – | – | ||
| Jugoslaveni | 3 (0,024%) | 1 023 (7,950%) | 1 231 (11,55%) | 207 (2,722%) | 645 (10,97%) | ||
| Makedonci | 2 (0,016%) | – | 1 (0,009%) | 2 (0,026%) | 1 (0,017%) | ||
| Slovenci | 1 (0,008%) | – | 4 (0,038%) | 5 (0,066%) | 4 (0,068%) | ||
| Crnogorci | – | – | 16 (0,150%) | 13 (0,171%) | 17 (0,289%) | ||
| Mađari | – | – | 6 (0,056%) | 3 (0,039%) | 1 (0,017%) | ||
Kultura
Nacionalni spomenici
Privreda
Najznačajnije industrije u Gradačcu su tekstilna, hemijska, mašinska i prehrambena. Gradačac je i mjesto održavanja tradicionalnog međunarodnog Sajma šljive.
Politika
Gradačac je organizovan kao grad kojom rukovodi gradonačelnik i Gradsko vijeće koje ima 30 vijećnika. U Gradskom vijeću djeluje nekoliko stranaka: SDP, SDA, RDS, PDA, Socijaldemokrati BiH, Narod i pravda, Savez za bolju budućnost BiH, te Klub nezavisnih vijećnika.
Obrazovanje
U gradu postoje dvije srednje škole, sedam osnovnih i 14 područnih škola.
Sport
Sportski timovi
Poznate ličnosti
- Husein-kapetan Gradaščević, historijska ličnost
- Mustafa Imamović, univerzitetski profesor
- Hasan Kikić, književnik
- Ahmed Muradbegović, književnik
- Husein Kavazović, reisu-l-ulema Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini
- Fadil Novalić, privrednik, Premijer Federacije BiH
- Stjepan Šiber, general Armije RBiH
- Mirko Marjanović, pripovjedač, romanopisac, književnik i likovni kritičar
- Aleksandar Mlač, novinar
- Mustafa Novalić, književnik i profesor
- Julijana Matanović, književnica i univerzitetska profesorica
- Ibrahim Bilajac, akademski kipar
- Dragan Dujmušić, pjesnik
- Ešref Jašarević, nogometaš
- Amir Durgutović, nogometaš
- Damir Doborac, rukometaš
- Mario Kelentrić, rukometaš
- Ibrahim Haseljić, rukometaš
- Mara Lakić, košarkašica
- Meliha Smajlović (Meliha İsmailoğlu), odbojkašica
- Ana Šimić, atletičarka
- Dinko Delić, književnik i muzičar
Gradovi partneri
Također pogledajte
Reference
- ↑ "Lokalni izbori 2024 - Gradačac". izbori.ba. Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine. 5. 11. 2024. Pristupljeno 16. 11. 2024.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Rabić, Nedim. "Gradačac kroz historiju - kratki pregled". Academia.edu. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- 1 2 3 4 5 "Stari grad Gradačac sa Gradaščevića kulom, historijsko područje". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala, 27. 1. 2025. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- 1 2 3 Dautović, Dženan; Rabić, Nedim (2024). "Najstariji do sada poznati spomeni Gradačca u pisanim izvorima srednjeg vijeka". Diwan. 57–58. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- 1 2 3 "Husejnija džamija, graditeljska cjelina". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Arhivirano s originala, 25. 4. 2026. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- ↑ Kamberović, Husnija. "Husein-kapetan Gradaščević (1802 - 1834): Biografija". Academia.edu. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- ↑ Grgić, Stipica (2011). "Vrbaska banovina i Banovina Hrvatska 1939–1941". Časopis za suvremenu povijest. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- 1 2 "Prosecutor v. Jovica Stanišić and Franko Simatović, Judgement" (PDF). Mechanism for International Criminal Tribunals. 30. 6. 2021. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- ↑ Raos, Višeslav (2010). "Politike teritorijalnosti u BiH". Političke analize. Pristupljeno 13. 3. 2026.
- ↑ "Kuća porodice Gradaščević sa pokretnim naslijeđem, historijski spomenik". Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 13. 3. 2026.[mrtav link]
- ↑ "Klimatski podaci za grad Gradačac,Bosna i Hercegovina". novovrijeme.com. Pristupljeno 29. 5. 2024.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 51/2)" (PDF). fzs.ba. Pristupljeno 21. 1. 2016.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 21. 1. 2016.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 21. 1. 2016.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 15. 4. 2016.
Vanjski linkovi
.svg){kind=small}
| Naseljena mjesta |
| |
|---|---|---|